ព្រឹត្តិការណ៍ជាប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ល្បីល្បាញបំផុតនៃការជជែកវែកញែករវាងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា និងគ្រូគង្វាល់គ្រិស្តសាសនានៅស្រីលង្កា គឺ «ការជជែកវែកញែកនៅបានទុរៈ» ដែលបានប្រព្រឹត្តទៅនៅឆ្នាំ ១៨៧៣។

 ព្រឹត្តិការណ៍ជាប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ល្បីល្បាញបំផុតនៃការជជែកវែកញែករវាងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា និងគ្រូគង្វាល់គ្រិស្តសាសនានៅស្រីលង្កា គឺ «ការជជែកវែកញែកនៅបានទុរៈ» ដែលបានប្រព្រឹត្តទៅនៅឆ្នាំ ១៨៧៣។

នេះជាព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់មួយដែលបានផ្លាស់ប្តូរប្រវត្តិសាស្ត្រសាសនានៅស្រីលង្កា និងបានដាស់ស្មារតីពុទ្ធសាសនិកជនទូទាំងពិភពលោក។

នៅក្នុងកំឡុងពេលដែលស្រីលង្កាស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់អាណានិគមអង់គ្លេស សាសនាគ្រិស្តត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងខ្លាំងក្លា តាមរយៈសាលារៀន និងការចែកចាយខិត្តប័ណ្ណវាយប្រហារលើព្រះពុទ្ធសាសនា។ ដោយសារមានការគៀបសង្កត់ និងការរិះគន់ឥតឈប់ឈរពីសំណាក់អ្នកផ្សាយសាសនាគ្រិស្ត ព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនាបានសម្រេចចិត្តតបតវិញតាមរយៈការជជែកវែកញែកជាសាធារណៈ។

ភាគីពុទ្ធសាសនា ដឹកនាំដោយ ព្រះភិក្ខុ មិគ្គិតុវត្សេ គុណានន្ទៈ ដែលជាព្រះសង្ឃមានវោហាសាស្ត្រមិនធម្មតា មុតស្រួច និងល្បីល្បាញខាងការតស៊ូមតិ។

 ភាគីគ្រិស្តសាសនា៖ ដឹកនាំដោយ គ្រូគង្វាល់ ដាវីឌ ដឺ ស៊ីលវ៉ា (Rev. David de Silva) និង គ្រូគង្វាល់ ចន ស៊ីលវ៉ា (Rev. John Silva) ដែលជាអ្នកចេះដឹងជ្រៅជ្រះខាងគម្ពីរ Bible និងភាសាបាលី-សំស្ក្រឹតផងដែរ។

ការជជែកដេញដោលនេះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅចំពោះមុខហ្វូងមនុស្សយ៉ាងច្រើនកុះករ (ចន្លោះពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់)។

ភាគីទាំងសងខាងបានលើកយកទ្រឹស្តី គម្ពីរ និងការបង្រៀនមកដេញដោលគ្នា ដោយភាគីគ្រិស្តសាសនាព្យាយាមរកចំណុចខ្សោយក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា (ដូចជារឿងព្រលឹង និងកម្មផល) ចំណែកព្រះភិក្ខុ គុណានន្ទៈ បានប្រើប្រាស់វោហាសាស្ត្រយ៉ាងមុតស្រួចក្នុងការការពារ និងចង្អុលបង្ហាញពីចំណុចខ្វះខាតក្នុងគម្ពីរគ្រិស្តសាសនាវិញ។

យោងតាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការវាយតម្លៃជាទូទៅ ភាគីពុទ្ធសាសនាទទួលបានជ័យជម្នះយ៉ាងធំធេង ដោយសារការបកស្រាយដ៏មានឥទ្ធិពល និងការឆ្លើយតបយ៉ាងរហ័សរបស់ព្រះភិក្ខុ គុណានន្ទៈ។

ផលប៉ះពាល់ជាសកល និងការរស់ឡើងវិញនៃពុទ្ធសាសនា

ព្រឹត្តិការណ៍នេះមិនត្រឹមតែអង្រួនកោះស្រីលង្កាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាបានជះឥទ្ធិពលដល់កម្រិតអន្តរជាតិ សេចក្តីរាយការណ៍លម្អិតនៃការជជែកដេញដោលនេះត្រូវបានបកប្រែជាភាសាអង់គ្លេស និងបោះពុម្ពផ្សាយជាសៀវភៅ។

សៀវភៅស្តីពីការជជែកដេញដោលនេះបានធ្លាក់ទៅដល់ដៃលោក Henry Steel Olcott (ជនជាតិអាមេរិក និងជាសហស្ថាបនិកសមាគមលទ្ធិទេវប្រាជ្ញា - Theosophical Society)។ គាត់មានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង រហូតដល់ធ្វើដំណើរមកកាន់ស្រីលង្កា ហើយបានប្តូរមកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា។

 លោក Henry Steel Olcott រួមជាមួយព្រះសង្ឃស្រីលង្កា បានជួយរៀបចំប្រព័ន្ធអប់រំពុទ្ធសាសនាឡើងវិញ និងបានរួមគ្នាបង្កើត «ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា» ដែលប្រើប្រាស់ជាអន្តរជាតិរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។

ការជជែកវែកញែកជាចំណុចរបត់ប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលបានជួយសង្គ្រោះ និងស្តារព្រះពុទ្ធសាសនានៅស្រីលង្កាឱ្យរស់ឡើងវិញពីការគៀបសង្កត់នៃយុគសម័យអាណានិគម។