ទិវាករបណ្ឌិត ជានរណា?
ទិវាករបណ្ឌិត គឺជាព្រាហ្មណ៍ និងជាព្រះរាជគ្រូដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតមួយរូបក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចក្រភពអង្គរ។ លោកបានបម្រើព្រះមហាក្សត្រខ្មែររហូតដល់ទៅ ៥ ព្រះអង្គ (ចាប់តាំងពីព្រះបាទឧទយាទិត្យវរ្ម័នទី ២, ហស៌វរ្ម័នទី ៣, ជ័យវរ្ម័នទី ៦, ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី ១ រហូតដល់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២)។ នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ ទិវាករបណ្ឌិត គឺជាប្រធានរៀបចំពិធីរាជាភិសេកថ្វាយព្រះមហាក្សត្រនៅឆ្នាំ ១១១៣ នៃគ.ស. និងជាអ្នកដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការដឹកនាំជំនឿសាសនានាសម័យកាលកសាងអង្គរវត្ត។
ឯកសារសិលាចារឹកដ៏លេចធ្លោបំផុតដែលកត់ត្រាពីប្រវត្តិ និងស្នាដៃរបស់គាត់មាន ៖
សិលាចារឹក K. 383 (ប្រាសាទព្រះវិហារ) ចារនៅរង្វង់ឆ្នាំ ១១១៩ ដល់ ១១២១ បរិយាយយ៉ាងលម្អិតពីប្រវត្តិរបស់លោកក្នុងការបម្រើព្រះមហាក្សត្រទាំង ៥ អង្គ និងការរៀបចំដង្វាយធំៗ (ដូចជាការថ្វាយចម្លាក់ព្រះឥសូររាំធ្វើពីមាស) ទៅកាន់ប្រាសាទព្រះវិហារ តាមព្រះរាជបញ្ជារបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២។
សិលាចារឹក K. 136 (ភ្នំសណ្តក) និងសិលាចារឹកនៅវត្តភូ សិលាចារឹកទាំងនេះកត់ត្រាស្រដៀងគ្នាអំពីការប្រោសប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិពីព្រះមហាក្សត្រដល់ទិវាករបណ្ឌិត ព្រមទាំងបេសកកម្មរបស់លោកក្នុងការធ្វើធម្មយាត្រាដើម្បីស្តារ និងជួសជុលទីសក្ការៈនានាទូទាំងចក្រភព។
ដើម្បីយើងអាចសិក្សាពីប្រវត្តិរបស់ព្រះរាជគ្រូរូបនេះបានកាន់តែស៊ីជម្រៅ ត្រូវបែងជា ៣ ចំណុច :
១.ការបម្រើស្តេចទាំង ៥ អង្គ ៖ ស្វែងយល់លម្អិតពីដំណើរជីវិត និងការវិវឌ្ឍអំណាចរបស់លោកតាមរយៈការវិភាគលើខ្លឹមសារនៃសិលាចារឹក K. 383។
២.យុទ្ធសាស្ត្រផ្លាស់ប្តូរសាសនា ៖ ពិភាក្សាពីអាថ៌កំបាំងដែលទិវាករបណ្ឌិត (ជាអ្នកតម្កល់ជំនឿសិវនិយម) បានជួយតម្រង់ទិសព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ ឱ្យសាងសង់អង្គរវត្តជាទីឋានរបស់ព្រះវិស្ណុ។
៣.តួនាទីនយោបាយនៅពីក្រោយរាជបល្ល័ង្ក ៖សិក្សាពីអំណាចរបស់ព្រះរាជគ្រូ ក្នុងការជួយជ្រោមជ្រែងព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ ឱ្យឡើងសោយរាជ្យដោយស្របច្បាប់ក្រោយពេលមានវិបត្តិនយោបាយ។
១.ការបម្រើស្តេចទាំង ៥
ក.ព្រះបាទឧទយាទិត្យវរ្ម័នទី ២ ((គ.ស. ១០៥០-១០៦៦) ចាប់ផ្តើមបម្រើការងារក្នុងរាជវាំង និងកសាងកេរ្តិ៍ឈ្មោះខាងចំណេះដឹងសាសនា និងក្បួនតម្រា។
ខ.ព្រះបាទហស៌វរ្ម័នទី ៣ (គ.ស. ១០៦៦-១០៨០) ទទួលបានការទុកព្រះទ័យយ៉ាងខ្លាំង និងត្រូវបានដំឡើងឋានន្តរស័ក្តិជាបន្តបន្ទាប់។
គ.ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៦ (គ.ស. ១០៨០-១១០៧) ទោះជាមានការដណ្តើមអំណាចប្តូររាជវង្សថ្មី (មហិធរបុរៈ) ក៏ព្រះរាជគ្រូនៅតែអាចរក្សាអំណាច ត្រូវបានតែងតាំងជាព្រះរាជគ្រូ និងជាអ្នករៀបចំពិធីរាជាភិសេកថ្វាយព្រះរាជា។ |
ឃ.ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី ១ ១ (គ.ស. ១១០៧-១១១៣) ក្លាយជាទីប្រឹក្សាកំពូលដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតក្នុងការចាត់ចែងកិច្ចការនគរ និងព្រហ្មញ្ញសាសនាទូទាំងចក្រភព។
ង.ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ (គ.ស. ១១១៣-១១៥០) ឈានដល់កំពូលនៃអំណាច ជាប្រធានរៀបចំរាជាភិសេកថ្វាយព្រះរាជា និងជាតំណាងព្រះមហាក្សត្រចុះធ្វើធម្មយាត្រាទូទាំងអាណាចក្រខ្មែរ។
បេសកកម្មរបស់ទិវាករបណ្ឌិត និងដង្វាយមហាសាលនៅប្រាសាទព្រះវិហារ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ តាមសិលាចារឹក K. 383 បានផ្តោតយ៉ាងសំខាន់ទៅលើបេសកកម្មដែលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ ផ្ទុកផ្តាំឱ្យព្រះរាជគ្រូចុះត្រួតពិនិត្យ និងរៀបចំតម្កល់ដង្វាយនៅប្រាសាទព្រះវិហារ។ អ្វីដែលទិវាករបណ្ឌិតបានរៀបចំរួមមាន ៖
-ការថ្វាយចម្លាក់មាស ៖ ព្រះរាជគ្រូបាននាំយកចម្លាក់ព្រះឥសូររាំធ្វើពីមាសសុទ្ធ មកតម្កល់ថ្វាយព្រះសិខរេស្វរៈ ដែលជាអាទិទេពចម្បងនៃប្រាសាទព្រះវិហារ។
-ការរៀបចំតុបតែងប្រាសាទ ៖ ទិវាករបណ្ឌិតបានបញ្ជាឱ្យក្រាលកម្រាលប្រាសាទដោយបន្ទះសំរឹទ្ធ និងតុបតែងជញ្ជាំងដោយបន្ទះលោហៈមានតម្លៃ ដើម្បីលើកស្ទួយសោភណភាព និងភាពស័ក្តិសិទ្ធិ។
-ការចាត់ចែងធនធានមនុស្ស ៖ ព្រះរាជគ្រូគឺជាអ្នករៀបចំផ្តល់ប្រាក់កម្រៃ និងគ្រឿងឧបភោគបរិភោគប្រចាំឆ្នាំដល់បុគ្គលិក កម្មករ និងអ្នកបម្រើការនៅក្នុងប្រាសាទទាំងមូល ដើម្បីធានាថាទីសក្ការៈនេះមានដំណើរការយ៉ាងរលូនមិនចេះដាច់។
២.យុទ្ធសាស្ត្រផ្លាស់ប្តូរនិកាយសាសនា
ការប្រែក្រឡាពីអាណាចក្រដែលគោរពព្រះឥសូរ (សិវនិយម) យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន មកកសាងមហាប្រាសាទអង្គរវត្តដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយព្រះវិស្ណុ (វិស្ណុនិយម) គឺជាអាថ៌កំបាំងនយោបាយ និងសាសនាដ៏អស្ចារ្យបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ។ ក្នុងនាមជាព្រះរាជគ្រូកំពូល និងជាអ្នកប្រាជ្ញខាងសិវនិយម តើទិវាករបណ្ឌិត ធ្វើអន្តរាគមន៍ក្នុងរឿងនេះដោយរបៀបណា?
យុទ្ធសាស្ត្រផ្លាស់ប្តូរនេះ មិនមែនកើតឡើងដោយការបង្ខិតបង្ខំនោះទេ ប៉ុន្តែជាការសម្របសម្រួលកម្រិតខ្ពស់ដោយផ្អែកលើកត្តាសំខាន់ៗចំនួន ៣ ៖
ក.យុទ្ធសាស្ត្រនយោបាយ និងការបង្រួបបង្រួមអំណាច
ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ បានឡើងសោយរាជ្យតាមរយៈការធ្វើគត់ព្រះរាជាមុនៗ (ដែលជារាជវង្សរួមឈាម)។ ដើម្បីលុបបំបាត់ការបះបោរ និងបង្កើតភាពស្របច្បាប់ថ្មីមួយដែលគ្មាននរណាហ៊ានជំទាស់ ព្រះអង្គត្រូវការនិមិត្តសញ្ញាអំណាចថ្មីមួយដែលខុសពីមុន។ ទិវាករបណ្ឌិត ក្នុងនាមជារដ្ឋបុរសដ៏ឈ្លាសវៃ បានយល់ច្បាស់ពីភាពចាំបាច់នេះ។ លោកបានសុខចិត្តបន្ទាបចំណូលចិត្តសាសនាផ្ទាល់ខ្លួន (សិវនិយម) ហើយរៀបចំពិធីទេវរាជ ដោយលើកតម្កើងព្រះវិស្ណុ ដែលជាអាទិទេពតំណាងឱ្យ "អ្នកគាំពារ និងថែរក្សាលោក" មកធ្វើជាតំណាងរាជបល្ល័ង្ក ដើម្បីបង្ហាញថា ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ គឺជាអ្នកមកសង្គ្រោះ និងបង្រួបបង្រួមអាណាចក្រដែលកំពុងបែកបាក់។
ខ.ភាពបត់បែននៃទស្សនវិជ្ជាសាសនា (ព្រះហរិហរៈ)
នៅក្នុងជំនឿព្រហ្មញ្ញសាសនានាសម័យអង្គរ ព្រះឥសូរ និងព្រះវិស្ណុ មិនមែនជាសត្រូវនឹងគ្នានោះទេ។ បុព្វបុរសខ្មែរមានទស្សនៈរួមបញ្ចូលគ្នាហៅថា "ហរិហរៈ" (ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងព្រះវិស្ណុ និងព្រះឥសូរ)។ ទិវាករបណ្ឌិត បានប្រើប្រាស់ចំណុចនេះ ដើម្បីរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធសាសនាថ្មី ដោយតម្កល់ព្រះវិស្ណុជាធំនៅរាជធានីកណ្តាល (អង្គរវត្ត) ប៉ុន្តែក្នុងពេលតែមួយ លោកនៅតែបន្តទំនុកបម្រុងទីសក្ការៈសិវនិយមធំៗផ្សេងទៀត (ដូចជាប្រាសាទព្រះវិហារ និងជាពិសេសនៅសិវបាទបូព៌ ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលធំនៃសាសនាហិណ្ឌូ ដែលមានព្រាហ្មណាចារ្យ សិវាចារ្យ អធ្យាបកៈគឺគុរុសាស្ត្រាចារ្យធំៗនៅទីនោះ សព្វថ្ងៃនៅខាងខេត្តព្រះវិហារ ហៅទីតាំងនោះថា ប្រាសាទអ្នកបួស ឬ នាគបួស ) ឱ្យនៅមានអំណាចដដែល។ នេះជាយុទ្ធសាស្ត្រ ឈ្នះ-ឈ្នះ ដែលធ្វើឱ្យរាជវាំងក៏ពេញចិត្ត ហើយសហគមន៍ព្រាហ្មណ៍ចាស់ៗក៏មិនបាត់បង់អំណាច។
ឃ.ការគណនាសំស្ផុដនៃភព នក្ខត្តប្ញក្ស នៅក្នុងចក្រវាឡ ជាសូរ្យយាត្រតាមក្បួនសូរ្យសិទ្ធាន្ត និងបញ្ចសិទ្ធាន្តិកា
ចំណុចដ៏អស្ចារ្យមួយទៀត គឺការផ្សារភ្ជាប់អាទិទេពទៅនឹងធម្មជាតិ។ ព្រះនាមរបស់ព្រះរាជាគឺ "សូរ្យ" (ព្រះអាទិត្យ) ហើយព្រះវិស្ណុក៏ជាអាទិទេពដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងស្អិតរមួតទៅនឹងថាមពលព្រះអាទិត្យដែរ។ ក្នុងនាមជាអ្នកប្រាជ្ញកំពូល ទិវាករបណ្ឌិតប្រាកដជាបានចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងការគណនាតាមក្បួនសូរ្យយាត្រ និងតារាសាស្ត្រ ដើម្បីរៀបចំប្លង់ប្រាសាទអង្គរវត្តឱ្យបែរមុខទៅទិសខាងលិច និងតម្រង់ទិសឱ្យស្របគ្នាយ៉ាងសុក្រឹតទៅនឹងព្រឹត្តិការណ៍ទិវារត្តិសមភាគ (Equinox)។ ការធ្វើឱ្យមហាប្រាសាទក្លាយជាឧបករណ៍វាស់រង្វាស់ចក្រវាឡពិតប្រាកដនេះ គឺជាការលើកតម្កើងព្រះបារមីព្រះមហាក្សត្រឱ្យស្មើនឹងអំណាចព្រះអាទិត្យ ដែលត្រួតត្រាលើចក្រវាឡទាំងមូល។
សរុបមក ទិវាករបណ្ឌិត មិនមែនគ្រាន់តែជាព្រាហ្មណ៍ដែលចេះតែធ្វើតាមបញ្ជាស្តេចនោះទេ ប៉ុន្តែលោកជាស្ថាបត្យករគំនិតដ៏ឆ្នើម ដែលចេះបត់បែនទស្សនវិជ្ជាសាសនា គណនាថាមពលចក្រវាឡ និងប្រើប្រាស់នយោបាយ ដើម្បីកសាងសម័យកាលដ៏រុងរឿងបំផុតមួយជូនចក្រភពអង្គរ។
៣.តួនាទីនយោបាយនៅក្រោយរាជបល្ល័ង្ក
ការស្ទុះឡើងទៅកាន់កំពូលអំណាចរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ គឺជារឿងរ៉ាវដែលពោរពេញទៅដោយការបង្ហូរឈាម និងការដណ្តើមរាជ្យបល្ល័ង្ក។ នៅក្នុងកាលៈទេសៈដ៏តានតឹងនេះ ទិវាករបណ្ឌិត មិនត្រឹមតែជាព្រះរាជគ្រូខាងសាសនាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែលោកជា «អ្នកអភិសេកស្តេច» ដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុត ដែលបានប្រើប្រាស់ប្រាជ្ញា និងអំណាចសាសនា ដើម្បីជួយប្រែក្លាយព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ ពីអ្នកដណ្តើមរាជ្យ ទៅជាស្តេចស្របច្បាប់ដ៏អស្ចារ្យបំផុតមួយអង្គ។
តួនាទីនយោបាយដ៏សំខាន់របស់ទិវាករបណ្ឌិត ក្នុងការបង្រួបបង្រួមអំណាចនេះ អាចបែងចែកជាចំណុចធំៗដូចខាងក្រោម ៖
ក. ការផ្តល់ភាពស្របច្បាប់ក្រោយរដ្ឋប្រហារ
តាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ បានធ្វើគត់ព្រះរាជាមុន (ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី ១ ដែលត្រូវជាព្រះអយ្យកោ) ព្រមទាំងកម្ចាត់គូប្រជែងផ្សេងទៀត ដើម្បីដណ្តើមរាជ្យ។ ក្នុងនាមជាអ្នកឡើងកាន់អំណាចដោយការប្រើកម្លាំងយោធា ព្រះអង្គត្រូវការយ៉ាងខ្លាំងនូវការទទួលស្គាល់ពីស្ថាប័នសាសនា និងប្រជារាស្ត្រ។ ទិវាករបណ្ឌិត ដែលជានិមិត្តរូបនៃភាពត្រឹមត្រូវ និងជាព្រះរាជគ្រូដែលបានបម្រើស្តេចមុនៗដល់ទៅ ៤ អង្គរួចមកហើយនោះ គឺជាបុគ្គលតែមួយគត់ដែលអាចផ្តល់ «ភាពស្របច្បាប់» នេះបាន។ ការដែលទិវាករបណ្ឌិតយល់ព្រមឈរនៅខាងព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ គឺជាសារនយោបាយមួយប្រាប់ទៅកាន់សហគមន៍ព្រាហ្មណ៍ មេទ័ព និងប្រជានុរាស្ត្រទូទាំងចក្រភពថា ទេវៈពិតជាបានយល់ព្រម និងគាំទ្រស្តេចថ្មីអង្គនេះហើយ។
ខ.ការរៀបចំពិធីរាជាភិសេក និង លទ្ធិទេវរាជ
នៅឆ្នាំ ១១១៣ នៃគ.ស ទិវាករបណ្ឌិត ជាអ្នកដឹកនាំផ្ទាល់ក្នុងការរៀបចំពិធីរាជាភិសេកថ្វាយព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២។ លោកបានប្រារព្ធពិធីលទ្ធិទេវរាជដ៏ធំមហិមា ដោយតភ្ជាប់ដួងព្រះវិញ្ញាណរបស់ព្រះមហាក្សត្រទៅនឹងអំណាចចក្រវាឡ។ ពិធីនេះមិនមែនគ្រាន់តែជាការសូត្រមន្តនោះទេ ប៉ុន្តែជាយន្តការនយោបាយផ្លូវការ ដែលប្រកាសថា រាល់រាជបញ្ជារបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ គឺប្រៀបបាននឹងបញ្ជារបស់ព្រះអាទិទេព ដែលគ្មានជនណាមួយអាចប្រឆាំង ឬតវ៉ាបានឡើយ។
គ.យុទ្ធនាការធម្មយាត្រា និងការបង្រួបបង្រួមអាណាចក្រ
ក្រោយពេលឡើងសោយរាជ្យ អាណាចក្រនៅតែមានភាពរង្គោះរង្គើ និងការបែកបាក់នៅតាមតំបន់ផ្សេងៗ។ ដើម្បីពង្រឹងអំណាចកណ្តាល ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ បានចាត់តាំងទិវាករបណ្ឌិត ឱ្យធ្វើជាតំណាងព្រះអង្គ ចុះធ្វើធម្មយាត្រាទៅកាន់ប្រាសាទ និងទីសក្ការៈធំៗទូទាំងអាណាចក្រ (ដូចជាប្រាសាទព្រះវិហារ សិវបាទបូព៌ និងវត្តភូជាដើម)។
-ការចែកចាយទ្រព្យសម្បត្តិ ៖ ព្រះរាជគ្រូបាននាំយកដង្វាយជាមាស ប្រាក់ និងទាសា ទាសី ជាច្រើនទៅប្រគល់ជូនប្រាសាទទាំងនោះ។
-ការទិញទឹកចិត្ត និងពង្រឹងបណ្តាញ ៖ ទង្វើនេះគឺជាយុទ្ធសាស្ត្រនយោបាយដ៏ឈ្លាសវៃក្នុងការ «ទិញទឹកចិត្ត» មេដឹកនាំសាសនា និងមន្ត្រីតាមខេត្ត ឱ្យងាកមកស្ម័គ្រស្មោះ និងចុះចូលជាមួយរាជការក្រុងអង្គរវិញ។
ឃ.កិច្ចការពារពីការប៉ុនប៉ងផ្តួលរំលំ
ដោយសារទិវាករបណ្ឌិត មានបណ្តាញសិស្សគណ និងឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលនិងសាសនា លោកដើរតួជាខែលការពារនយោបាយដ៏រឹងមាំសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រ។ អ្នកប្រឆាំង ឬរាជវង្សានុវង្សដែលចង់បះបោរ ត្រូវប្រឈមមុខនឹងការថ្កោលទោសពីស្ថាប័នសាសនាកំពូលនេះ ដែលធ្វើឱ្យចលនាប្រឆាំងនានាពិបាកនឹងប្រមូលកម្លាំងគាំទ្រ។
សរុបមក អំណាចរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២ ដែលអាចពង្រីកចក្រភពខ្មែរដល់កម្រិតកំពូល និងអាចកសាងមហាប្រាសាទអង្គរវត្តបាន គឺមិនអាចកាត់ផ្តាច់ពីយុទ្ធសាស្ត្រនយោបាយ ភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការសម្របសម្រួល និងឥទ្ធិពលសាសនាដ៏មហិមារបស់ព្រះរាជគ្រូ ទិវាករបណ្ឌិត បានឡើយ។ ទំនាក់ទំនងរវាងក្សត្រ និងព្រះរាជគ្រូរូបនេះ គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្អឯកនៃសម្ព័ន្ធភាពរវាង «អំណាចសាសនា» និង «អំណាចរដ្ឋ» នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ។
រូបចម្លាក់លឹបនៅរោងថែវខាងត្បូង (ស្លាបខាងលិច) នៃប្រាសាទអង្គរវត្ត គឺជាកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏កម្រ និងរស់រវើកបំផុតមួយ ដែលបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពនៃព្រះរាជព្យូហយាត្រារបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២។ នៅក្នុងក្បួនដង្ហែដ៏មហិមានេះ ក្រៅពីព្រះមហាក្សត្រ ក៏មានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់នូវរូបរបស់ព្រះរាជគ្រូទិវាករបណ្ឌិត ដែលត្រូវបានរំលេចឡើងយ៉ាងឧដុង្គឧត្តម។
១.ឋានៈស្មើអង្គក្សត្រ (ការជិះស្នែង និងបរិក្ខារយស)
នៅក្នុងចម្លាក់នោះ ទិវាករបណ្ឌិតត្រូវបានគេសែងនៅលើ ស្នែង (គ្រែស្នែង ឬអង្រឹងស្នែងរាជ្យ) ដែលជាយានជំនិះសម្រាប់តែព្រះមហាក្សត្រ ឬឥស្សរជនកំពូលៗប៉ុណ្ណោះ។ លោកត្រូវបានហែហមដោយ ក្លស់យស ផ្លិត និងសែនត្វាន់ ដែលជានិមិត្តរូបនៃឋានន្តរស័ក្តិ។ ចំនួនក្លស់យសដែលបាំងពីលើលោក បញ្ជាក់ថាទីតាំងរបស់លោកក្នុងរាជការ គឺស្ថិតនៅលំដាប់កំពូលបំផុត ស្ទើរតែស្មើនឹងព្រះរាជាទៅហើយ។
២.ក្បួនហែហមដោយមេទ័ព និងសិស្សគណព្រាហ្មណ៍
ការដែលមានមេទ័ពធំៗ ពលសេនា និងក្រុមព្រាហ្មណ៍ហែហមលោកយ៉ាងច្រើនកុះករ គឺឆ្លុះបញ្ចាំងពីការពិតនៃអំណាចរបស់លោក ៖
-មេទ័ពដែលអមដំណើរ មិនត្រឹមតែការពារសុវត្ថិភាពប៉ុណ្ណោះទេ តែបង្ហាញថាលោកមានឥទ្ធិពលលើបញ្ជាការកងទ័ព និងកិច្ចការនគរ។
-ក្រុមព្រាហ្មណ៍ដែលដើរតាម គឺជាសិស្សគណ ដែលលោកជាប្រធានដឹកនាំស្ថាប័នព្រហ្មញ្ញសាសនាទាំងមូលនៅក្នុងចក្រភពអង្គរ។
៣.គោលដៅនៃធម្មយាត្រាទៅអាស្រម «សិវបាទបូព៌»
ចម្លាក់នេះត្រូវបានអមដោយសិលាចារឹកខ្លីមួយ (K.២៩៨) ដែលបញ្ជាក់ពីក្បួនយាត្រាឆ្ពោះទៅកាន់សិវបាទបូព៌។
តើអ្វីជាសិវបាទបូព៌? តាមការស្រាវជ្រាវបុរាណវិទ្យា និងសិលាចារឹក (ដូចជា K.៣៤៤ ជាដើម) "សិវបាទបូព៌" ប្រែថា ស្នាមព្រះបាទខាងកើតនៃព្រះឥសូរ គឺជាស្ថាននាមនៃប្រាសាទអ្នកបួស ឬនាគបួស ដែលមានទីតាំងនៅជើងភ្នំដងរែក ខេត្តព្រះវិហារសព្វថ្ងៃ។ អាស្រមសិវបាទបូព៌ ជាទីតាំងធំនិងមជ្ឈមណ្ឌលនៃសាសនាហិណ្ឌូ ឬព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលមានគណាចារ្យបន្តគម្ពីរវេទ និងតន្ត្រៈជាច្រើន មានគម្ពីរវីណាឝិខាតន្ត្រៈជាដើម។ កាលធ្វើដំណើរទៅសិវបាទបូព៌ ដើម្បីបញ្ចុះពលតាមក្បួនតន្ត្រៈក្នុងគម្ពីរវីណាឝិខាតន្ត្រៈ។ល។
