បរមត្ថធម៌

**បរមត្ថធម៌** ប្រែថា ធម៌ដែលមានសេចក្តីពិតដ៏ក្រៃលែង ជាសភាវៈពិតប្រាកដដែលមិនប្រែប្រួលទៅតាមការសន្មត។ បរមត្ថធម៌ត្រូវបានបែងចែកជា ៤ ប្រការធំៗ

១. ចិត្ត គឺជាធម្មជាតិដែល **ដឹងអារម្មណ៍** (តួអ្នកដឹង)។

ចិត្តមិនមានរូបរាង មិនមានពណ៌សម្បុរនោះទេ វាគ្រាន់តែជាសភាវៈដឹងនូវអ្វីដែលប៉ះពាល់តាមរយៈទ្វារទាំង ៦ (ភ្នែក ត្រចៀក ច្រមុះ អណ្តាត កាយ និងចិត្ត) ប៉ុណ្ណោះ។

ចិត្តមាន **៨៩ ដួង** និងបែងចែកយ៉ាងពិស្តារមាន **១២១ ដួង**។

* **ឧទាហរណ៍៖** ពេលភ្នែកឃើញរូបភាព តួដែលដឹងថាមានរូបភាពមកប៉ះនឹងភ្នែក នោះឯងហៅថា "ចក្ខុវិញ្ញាណចិត្ត" (ចិត្តឃើញ)។

២. ចេតសិក គឺជាធម្មជាតិដែល **កើតប្រកបជាមួយចិត្ត** (អ្នកតាក់តែងចិត្ត)។ ចិត្តតែឯងគ្រាន់តែដឹងអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ឯការដែលចិត្តនោះក្លាយទៅជាល្អ (កុសល) អាក្រក់ (អកុសល) ឬសប្បាយ ទុក្ខព្រួយ គឺអាស្រ័យលើចេតសិកនេះឯងជាអ្នកចូលមក។

* **លក្ខណៈ ៤ យ៉ាងនៃចេតសិក៖**

១. កើតព្រមជាមួយចិត្ត

២. រលត់ទៅវិញព្រមជាមួយចិត្ត

៣. ដឹងអារម្មណ៍តែមួយជាមួយចិត្ត

៤. កើតក្នុងទីកន្លែង (វត្ថុ) តែមួយជាមួយចិត្ត

ចេតសិកមានទាំងអស់ **៥២ ប្រការ**។

* **ឧទាហរណ៍៖** សេចក្តីលោភលន់ (លោភៈ), សេចក្តីខឹងក្រោធ (ទោសៈ), ការចងចាំ (សតិ), ឬបញ្ញា សុទ្ធសឹងតែជាចេតសិកដែលចូលមកប្រកបជាមួយចិត្ត។

៣. រូប គឺជាធម្មជាតិដែល **បែកធ្លាយ ឬទ្រុឌទ្រោម** ដោយសារសត្រូវបដិបក្ខ (ដូចជា ត្រជាក់ពេក ក្តៅពេក ឃ្លានពេក ត្រូវគេវាយដំ។ល។)។

រូបមិនអាចដឹងអារម្មណ៍បានទេ (គ្មានវិញ្ញាណ)។ រាងកាយរបស់យើង ព្រមទាំងវត្ថុផ្សេងៗក្នុងលោក សុទ្ធតែជារូបធម៌។

រូបមានទាំងអស់ **២៨ ប្រការ** ដែលបែងចែកជា ២ ក្រុមធំៗគឺ៖

* **មហាភូតរូប ៤៖** រូបធំៗជាគោល (ធាតុដី ធាតុទឹក ធាតុភ្លើង ធាតុខ្យល់)។

* **ឧបាទាយរូប ២៤៖** រូបដែលអាស្រ័យកើតលើមហាភូតរូប ៤ (ដូចជា ពណ៌ សំឡេង ក្លិន រស ប្រសាទភ្នែក... ជាដើម)។

៤. និព្វាន គឺជាធម្មជាតិដែល **រំលត់នូវកិលេស និងសេចក្តីទុក្ខទាំងពួង**។

ក្នុងចំណោមបរមត្ថធម៌ទាំង ៤ មានតែនិព្វានមួយប៉ុណ្ណោះដែលជា **អសង្ខតធម៌** (ធម៌ដែលមិនមានបច្ច័យតាក់តែង)។ ចិត្ត ចេតសិក និងរូប សុទ្ធតែជារបស់ដែលកើតឡើងហើយរលត់ទៅវិញ (អនិច្ចំ) ចំណែកនិព្វាន ជារបស់ទៀងទាត់ មិនកើត មិនចាស់ មិនឈឺ មិនស្លាប់ និងមានតែសេចក្តីស្ងប់ (សន្តិលក្ខណៈ) ជានិច្ចនិរន្តរ៍។

------------------------------