សតិ និង សម្បជញ្ញៈ គឺជាធម៌ដ៏សំខាន់ ដែលតែងតែដើរទន្ទឹមគ្នាជានិច្ច (ហៅថា "ធម៌មានឧបការៈច្រើន") ដើម្បីជួយគ្រប់គ្រងចិត្ត និងដឹកនាំការរស់នៅប្រចាំថ្ងៃឲ្យប្រកបដោយសេចក្តីស្ងប់ និងបញ្ញា។
១. សតិ (ការរលឹកដឹង) គឺការរលឹកបាន ការមិនភ្លេចតួ ឬការតាំងស្មារតីនឹកឃើញនូវអ្វីដែលកំពុងធ្វើនៅក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។
- សតិមានតួនាទីប្រៀបបាននឹង "ខ្សែចំណង" ឬ "យុថ្កា" ដែលចងចិត្តឲ្យនៅនឹងនរ មិនឲ្យរសាត់អណ្តែតទៅតាមអារម្មណ៍អតីតកាល ឬក្តីបារម្ភក្នុងអនាគតកាល។
ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែង: ពេលកំពុងដើរ ដឹងថាកំពុងដើរ។ ពេលកំពុងខឹង ដឹងថាកំពុងមានអារម្មណ៍ខឹងនៅក្នុងចិត្ត។
២. សម្បជញ្ញៈ (ការដឹងខ្លួនច្បាស់) គឺជាការដឹងខ្លួនជុំវិញ ដឹងច្បាស់លាស់ដោយប្រាជ្ញា យល់ពីហេតុផល ល្អ ឬអាក្រក់ ខុស ឬត្រូវ នៃសកម្មភាព ឬអារម្មណ៍នោះ។
- សម្បជញ្ញៈមានតួនាទីប្រៀបបាននឹង "អ្នកបញ្ជាទិសដៅ" ឬ "ចៅក្រម" ដែលពិចារណាទៅលើអ្វីដែលសតិបានចាប់យក ថាតើវាមានប្រយោជន៍ ស័ក្តិសម ឬគួរធ្វើបន្តទៀតដែរឬទេ។
ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែង: ពេល សតិ ដឹងថាកំពុងខឹង សម្បជញ្ញៈ នឹងយល់ដឹងភ្លាមថា ការខឹងនេះជារឿងអកុសល នាំឲ្យខូចប្រយោជន៍ ហើយដាស់តឿនចិត្តឲ្យចេះទប់ ឬរំងាប់អារម្មណ៍នោះវិញ។
- សតិ: ជាអ្នក ចាប់យកអារម្មណ៍ (ដឹងថាមានអ្វីកើតឡើង)។
- សម្បជញ្ញៈ ជាអ្នក វាយតម្លៃ និងចាត់ការបន្ត (ដឹងថាគួរឆ្លើយតបបែបណាដោយប្រាជ្ញា)។
#សតិ #សម្បជញ្ញៈ #ព្រះពុទ្ធសាសនា #អប់រំចិត្ត
