«ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវាតិ»។
អារកត្តា អរហំ (ន័យទី ១ ឆ្ងាយចាកកិលេស)
បាលី «អារកា ហិ សោ សព្វកិលេសេហិ, សុវិទូរវិទូរេ ឋិតត្តា មគ្គេន សវាសនានំ កិលេសានំ វិទ្ធំសិតត្តា ចាតិ អារកត្តា អរហំ»។
ប្រែថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះនាមថា អរហំ ព្រោះព្រះអង្គគង់នៅឆ្ងាយចាកកិលេសទាំងពួង ដោយអរិយមគ្គដែលបានកម្ចាត់បង់នូវកិលេសព្រមទាំងវាសនាឱ្យវិនាសសាបសូន្យអស់ហើយ។
អរីនំ ហតត្តា អរហំ (ន័យទី ២ កម្ចាត់បង់នូវសត្រូវគឺកិលេស)
បាលី «តេ ច តេន កិលេសារយោ មគ្គេន ហតាតិ អរីនំ ហតត្តាបិ អរហំ»។
ប្រែថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះនាមថា អរហំ ព្រោះព្រះអង្គបានសម្លាប់ ឬកម្ចាត់បង់នូវពួកសត្រូវពោលគឺកិលេសទាំងឡាយ ដោយព្រះខ័នគឺអរិយមគ្គ។
អរានំ ហតត្តា អរហំ (ន័យទី ៣ បំបាក់បង់នូវកាំនៃសង្សារចក្រ)
បាលី «ឥមស្ស បន សំសារចក្កស្ស អរា តេន ពោធិមណ្ឌេ វិជ្ជានំ បាទេហិ ឋត្វា វីរិយផរសុនា ហតាតិ អរានំ ហតត្តាបិ អរហំ»។
ប្រែថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះនាមថា អរហំ ព្រោះព្រះអង្គបានបំបាក់បង់នូវកាំនៃកង់រទេះគឺសង្សារចក្រ (មានអវិជ្ជា និងតណ្ហាជាដើម) ដោយពូថៅគឺសេចក្តីព្យាយាម លើពោធិមណ្ឌល។
បច្ចយាទីនំ អរហត្តា អរហំ (ន័យទី ៤ គួរទទួលនូវបច្ច័យបូជា)
បាលី «អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តា បន ចីវរាទិបច្ចយានំ វិសេសបូជាយ ច អរហតីតិ បច្ចយាទីនំ អរហត្តាបិ អរហំ»។
ប្រែថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះនាមថា អរហំ ព្រោះព្រះអង្គជាអគ្គទក្ខិណេយ្យបុគ្គល គួរទទួលនូវបច្ច័យ ៤ និងការបូជាដ៏វិសេសអំពីមនុស្ស និងទេវតាទាំងឡាយ។
បាបករណេ រហាភាវតោ អរហំ (ន័យទី ៥ មិនធ្វើបាបក្នុងទីស្ងាត់)
បាលី «យថា ច លោកេ ឯកច្ចេ បណ្ឌិតមានិនោ អសិលោកភយេន បាបំ ន ករោន្តិ រហោ ករោន្តិ, ន ឯវំ ឯស រហោបិ បាបំ ករោតីតិ បាបករណេ រហាភាវតោបិ អរហំ»។
ប្រែថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះនាមថា អរហំ ព្រោះព្រះអង្គមិនមានទីស្ងាត់កំបាំងក្នុងការធ្វើបាបឡើយ (ទោះនៅទីវាល ឬទីស្ងាត់កំបាំង ក៏ព្រះអង្គមិនធ្វើអំពើបាបដោយកាយ វាចា ចិត្ត ជាដាច់ខាត)។
«អារកត្តា ហតត្តា ច, កិលេសារីន សោ មុនិ
ហតសំសារចក្ការោ, បច្ចយាទីន ចារហោ
ន រហោ ករោតិ បាបានិ, អរហំ តេន វុច្ចតិ»
ប្រែសម្រួល ព្រះមុនីអង្គនោះ ទ្រង់ព្រះនាមថា អរហំ ព្រោះហេតុ ៥ យ៉ាង គឺ៖
ព្រោះព្រះអង្គគង់នៅឆ្ងាយចាកកិលេស (អារកត្តា)។
ព្រោះព្រះអង្គបានសម្លាប់នូវសត្រូវគឺកិលេស (ហតត្តា កិលេសារីនំ)។
ព្រោះព្រះអង្គបានបំបាក់នូវកាំនៃសង្សារចក្រ (ហតសំសារចក្ការោ)។
ព្រោះព្រះអង្គគួរទទួលនូវបច្ច័យបូជាទាំងឡាយ (បច្ចយាទីន ចារហោ)។
ព្រោះព្រះអង្គមិនធ្វើបាបក្នុងទីស្ងាត់កំបាំងឡើយ (ន រហោ ករោតិ បាបានិ)។
«អរហំ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវាតិ»
«អរហំ មគ្គំ, នោ សោ បាលេតុ បាតុរហោ» (គាថាពុទ្ធគុណការពារគ្រោះថ្នាក់ផ្សេងៗ)
ប្រែសម្រួល សូមព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ ដែលទ្រង់ព្រះនាមថា អរហំ ទ្រង់ប្រទាននូវមគ្គផល និងតាមរក្សាការពារយើងខ្ញុំទាំងឡាយ ឱ្យជួបប្រទះតែសេចក្តីសុខចម្រើនគ្រប់ពេលវេលា។
ការពន្យល់ន័យនៃពាក្យ «សម្មាសម្ពុទ្ធោ» ក្នុងគម្ពីរអដ្ឋកថា (វិសុទ្ធិមគ្គ)
នៅក្នុងគម្ពីរ វិសុទ្ធិមគ្គអដ្ឋកថា ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យបានពន្យល់ពាក្យ «សម្មាសម្ពុទ្ធោ» ដោយបំបែកជា ២ ន័យសំខាន់ៗ គឺ «សម្មា» (ដោយប្រពៃ មិនវង្វេង) និង «សាមំ» (ដោយព្រះអង្គឯង ឥតមានគ្រូ)៖
បាលីអដ្ឋកថា«សម្មា សាមញ្ច សព្វធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ។ សព្វធម្មេ ហិ សោ សម្មា សាមញ្ច ពុទ្ធោ។ តត្ថ អភិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ អភិញ្ញេយ្យតោ ពុទ្ធោ, បរិញ្ញេយ្យេ បរិញ្ញេយ្យតោ, បហាតព្វេ បហាតព្វតោ, សច្ឆិកាតព្វេ សច្ឆិកាតព្វតោ, ភាវេតព្វេ ភាវេតព្វតោ ពុទ្ធោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ។»
ប្រែសម្រួល ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះនាមថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងពួងដោយប្រពៃ (សម្មា) និងដោយព្រះអង្គឯង (សាមំ)។ ក្នុងធម៌ទាំងពួងនោះ ធម៌ណាដែលគួរដឹងក្រៃលែង (អភិញ្ញេយ្យធម៌ គឺអរិយសច្ច ៤) ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ដឹងតាមលក្ខណៈដែលគួរដឹងក្រៃលែង។ ធម៌ណាដែលគួរកំណត់ដឹង (ទុក្ខសច្ច) ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ដឹងតាមលក្ខណៈដែលគួរកំណត់ដឹង។ ធម៌ណាដែលគួរលះបង់ (សមុទយសច្ច) ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ដឹងតាមលក្ខណៈដែលគួរលះបង់។ ធម៌ណាដែលគួរធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ (និរោធសច្ច) ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ដឹងតាមលក្ខណៈដែលគួរធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់។ ធម៌ណាដែលគួរចម្រើន (មគ្គសច្ច) ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ដឹងតាមលក្ខណៈដែលគួរចម្រើន។
នៅក្នុងគម្ពីរ បរមត្ថមញ្ជូសាដីកា និង វិសុទ្ធិមគ្គយោជនា ព្រះដីកាចារ្យបានពន្យល់បន្ថែមថា ការត្រាស់ដឹងដោយប្រពៃ (សម្មា) គឺការត្រាស់ដឹងមិនវិបរិតខុសឆ្គង មិនដូចពួកតិរ្ថិយដែលយល់ខុសឡើយ។ ព្រះអាចារ្យបានចងក្រងជាគាថា ២ បទសម្រាប់ទន្ទេញដូចតទៅ៖
«សម្មា សាមញ្ច ពុទ្ធត្តា, សព្វធម្មេ អសេសតោ
អនញ្ញនេយ្យោ សោ នាថោ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ វុច្ចតិ»
ប្រែសម្រួល ព្រះលោកនាថអង្គនោះ ទ្រង់ព្រះនាមថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងពួងដោយឥតមានសេសសល់ ទាំងត្រាស់ដឹងដោយប្រពៃ (សម្មា) និងត្រាស់ដឹងដោយព្រះអង្គឯង (សាមំ) ដោយមិនមានបុគ្គលដទៃណាមកណែនាំប្រដៅឡើយ។
គាថារឭកដល់គុណ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ដើម្បីឱ្យកើតបញ្ញាភ្លឺថ្លា និងឈ្នះអវិជ្ជា ដូចខាងក្រោម៖
«សម្មាសម្ពុទ្ធោ ញាណសម្បន្នោ, សព្វធម្មេ វិពុជ្ឈិត្វា
សាមំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា, តំ នមាមិ តថាគតំ»
ប្រែសម្រួល ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់បរិបូរណ៍ដោយព្រះបញ្ញាញាណ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងពួងដោយព្រះអង្គឯង ខ្ញុំព្រះករុណាសូមក្រាបថ្វាយបង្គំនូវព្រះតថាគតអង្គនោះ។
នៅក្នុងគម្ពីរ វិសុទ្ធិមគ្គអដ្ឋកថា ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យបានពន្យល់ពាក្យ «វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ» ដោយបំបែកជា ២ ផ្នែក គឺ វិជ្ជា (មាន ៣ ឬ ៨ យ៉ាង) និង ចរណៈ (មាន ១៥ យ៉ាង)៖
បាលីអដ្ឋកថា«វិជ្ជាហិ ច ចរណេន ច សម្បន្នត្តា វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ។ តត្ថ វិជ្ជា តិស្សោ វិជ្ជា, អដ្ឋ វា វិជ្ជា... ចរណំ បន បន្នរស ធម្មា វេទិតព្វា សីលសំវរោ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, ជាគរិយានុយោគោ, សត្ត សទ្ធម្មា, ចត្តារិ ច រូបាវចរជ្ឈានានីតិ។»
ប្រែសម្រួល និងពន្យល់លម្អិត
វិជ្ជា (មាន ៣ ឬ ៨ ប្រការ)
វិជ្ជា ៣ គឺ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ (ញាណរឭកជាតិបាន), ចុតូបបាតញ្ញាណ (ញាណដឹងការចុតិ និងកើតនៃសត្វ) និង អាសវក្ខយញ្ញាណ (ញាណធ្វើឱ្យអស់អាសវកិលេស)។
វិជ្ជា ៨ គឺ បូកបន្ថែម វិបស្សនាញាណ ១, មនោមយិទ្ធិញ្ញាណ ១, ឥទ្ធិវិធញ្ញាណ ១, ទិព្វសោតញ្ញាណ ១ និង ចេតោបរិយញ្ញាណ ១ លើវិជ្ជា ៣ ខាងលើ។
ចរណៈ (មាន ១៥ ប្រការ)
គឺ សីលសំវរៈ ១, ឥន្ទ្រិយសំវរៈ ១, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា (ស្គាល់ប្រមាណក្នុងអាហារ) ១, ជាគរិយានុយោគ (ការភ្ញាក់រឭក) ១, សទ្ធម្ម ៧ (សទ្ធា ហិរិ ឱត្តប្បៈ ពាហុសច្ចៈ វីរិយៈ សតិ បញ្ញា) និង រូបាវចរជ្ឈាន ៤។
«វិជ្ជាហិ អដ្ឋហិ តថា, ចរណេហិ ច បន្នរសហិ
សម្បន្នត្តា មហាវីរោ, វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ»
ប្រែសម្រួល ព្រះមហាវីរៈអង្គនោះ ទ្រង់ព្រះនាមថា វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់បរិបូរណ៍ដោយវិជ្ជាទាំងឡាយ ៨ ប្រការផង និងបរិបូរណ៍ដោយចរណធម៌ទាំងឡាយ ១៥ ប្រការផង។
«វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ, តិស្សោ វិជ្ជា អដ្ឋ វិជ្ជា
បន្នរស ចរណានិ, សម្បន្នំ តំ នមាមហំ»
ប្រែសម្រួល ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ ទ្រង់បរិបូរណ៍ដោយវិជ្ជា ៣ វិជ្ជា ៨ និងចរណៈ ១៥ ប្រការ ខ្ញុំព្រះករុណាសូមក្រាបថ្វាយបង្គំនូវព្រះអង្គដែលបរិបូរណ៍ដោយគុណទាំងនោះ។
នៅក្នុងគម្ពីរ វិសុទ្ធិមគ្គអដ្ឋកថា ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យបានពន្យល់ពាក្យ «សុគតោ» ជា ៤ ន័យយ៉ាងពិស្តារ ដូចខាងក្រោម៖
បាលីអដ្ឋកថា«សោភនគមនត្តា, សុន្ទរំ ឋានំ គតត្តា, សម្មា គតត្តា, សម្មា ច គទត្តាតិ សុគតោ។»
ប្រែសម្រួល និងពន្យល់ន័យទាំង ៤
សោភនគមនត្តា (មានដំណើរដ៏ល្អល្អះ) ព្រោះព្រះអង្គយាងទៅដោយអរិយមគ្គដ៏បរិសុទ្ធ មិនទើសទាក់ដោយកិលេស និងតណ្ហាឡើយ។
សុន្ទរំ ឋានំ គតត្តា (យាងទៅកាន់ទីដ៏ប្រសើរ) ព្រោះព្រះអង្គបានយាងទៅដល់ស្ថានដ៏ក្សេមក្សាន្ត ប្រសើរលើសលប់ គឺ អមតមហានិព្វាន។
សម្មា គតត្តា (យាងទៅដោយប្រពៃ មិនត្រឡប់ក្រោយ) ព្រោះកិលេសទាំងឡាយណាដែលព្រះអង្គបានលះបង់ហើយ ដោយមគ្គញ្ញាណនោះៗ កិលេសទាំងនោះមិនត្រឡប់មកកើតឡើងវិញជាដាច់ខាត។
សម្មា ច គទត្តា (ពោលពាក្យដោយប្រពៃ) ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ពោលតែពាក្យពិត ពាក្យមានប្រយោជន៍ និងពាក្យគួរដល់កាលវេលា (តាមន័យក្នុងអភយរាជកុមារសូត្រ)។
«សោភនំ គមនំ យស្ស, សុន្ទរំ ឋានមេវ ច
សម្មា គតោ សម្មា គទោ, សុគតោ តេន វុច្ចតិ»
ប្រែសម្រួល ព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គណា មានដំណើរដ៏ល្អល្អះផង យាងទៅកាន់ទីដ៏ប្រសើរគឺព្រះនិព្វានផង យាងទៅដោយប្រពៃមិនវិលត្រឡប់រកកិលេសវិញផង និងពោលពាក្យដោយប្រពៃផង ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាមថា សុគតោ ព្រោះហេតុទាំង ៤ យ៉ាងនោះឯង។
«សុគតោ សុន្ទរំ ឋានំ, អមតំ បទមច្ចុតំ
គតោ សោ សព្វទុក្ខានំ, ខយំ បត្តំ នមាមហំ»
ប្រែសម្រួល ព្រះសុគតជាម្ចាស់ ទ្រង់យាងទៅកាន់ទីដ៏ប្រសើរ គឺព្រះនិព្វានដែលមិនចេះស្លាប់ និងជាទីអស់ទៅនៃទុក្ខទាំងពួង ខ្ញុំព្រះករុណាសូមក្រាបថ្វាយបង្គំនូវព្រះអង្គដែលដល់ហើយនូវទីនោះ។
នៅក្នុងគម្ពីរ វិសុទ្ធិមគ្គអដ្ឋកថា ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យបានពន្យល់ពាក្យ «លោកវិទូ» ដោយបង្ហាញអំពីលោកទាំង ៣ ប្រភេទ ដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ដឹងច្បាស់គ្រប់ជ្រុងជ្រោយ៖
បាលីអដ្ឋកថា«សព្វថាបិ លោកស្ស វិទិតត្តា លោកវិទូ។ សោ ហិ លោកំ សភាវតោបិ វិទិតវា, សមុទយតោបិ, និរោធតោបិ, និរោធុបាយតោបិ វិទិតវា... តយោ លោកា សង្ខារលោកោ, សត្តលោកោ, ឱកាសលោកោតិ។»
ប្រែសម្រួល និងពន្យល់លោកទាំង ៣
សង្ខារលោក គឺលោកពោលគឺសង្ខារធម៌ទាំងឡាយ មានរូបធម៌ និងនាមធម៌ (ខន្ធ ៥ អាយតនៈ ១២ ធាតុ ១៨ និងបដិច្ចសមុប្បាទ) ដែលកើតឡើងដោយបច្ច័យតាក់តែង។
សត្តលោក គឺលោកពោលគឺពពួកសត្វទាំងឡាយ (មនុស្ស ទេវតា ព្រហ្ម សត្វនរក ប្រេត តិរច្ឆាន) ដែលព្រះអង្គជ្រាបច្បាស់នូវអធ្យាស្រ័យ និស្ស័យ កិលេស និងឥន្ទ្រិយរបស់សត្វនីមួយៗ។
ឱកាសលោក គឺលោកពោលគឺទីតាំង ឬចក្រវាឡទាំងឡាយ (ផែនដី ភ្នំ ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ ឋានសួគ៌ ឋាននរក ក្នុងចក្រវាឡទាំង ១ ម៉ឺន និងអនន្តចក្រវាឡ) ដែលព្រះអង្គជ្រាបច្បាស់ឥតមានទើសទាក់។
«សង្ខារសត្តឱកាស-លោកេ តីហិ បការតោ
សភាវាទិវិសេសេន, អញ្ញាសិ លោកវិទូ សោ»
ប្រែសម្រួល ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គនោះ ទ្រង់ព្រះនាមថា លោកវិទូ ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវលោកទាំង ៣ គឺ សង្ខារលោក សត្តលោក និងឱកាសលោក ដោយប្រការទាំងឡាយមានសភាវៈជាដើមយ៉ាងពិសេស។
«លោកវិទូ តិលោកញ្ញូ, សង្ខារសត្តឱកាសេ
យថាភូតំ បជានន្តំ, តំ នមាមិ តថាគតំ»
ប្រែសម្រួល ព្រះលោកវិទូ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវត្រៃលោក គឺសង្ខារលោក សត្តលោក និងឱកាសលោកតាមសេចក្តីពិត ខ្ញុំព្រះករុណាសូមក្រាបថ្វាយបង្គំនូវព្រះតថាគតអង្គនោះ។
នៅក្នុងគម្ពីរ វិសុទ្ធិមគ្គអដ្ឋកថា ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យបានពន្យល់ពាក្យនេះដោយបំបែកជា ២ ន័យគឺ អនុត្តរោ (ប្រសើរលើសគេ) និង បុរិសទម្មសារថិ (អ្នកទូន្មានបុរសដែលគួរទូន្មាន)៖
បាលីអដ្ឋកថា«អត្តនោ គុណេហិ វិសិដ្ឋតរស្ស កស្សចិ អភាវតោ សព្វលោកំ អភិភវិត្វា ឋិតត្តា អនុត្តរោ។ ទមេតព្វា បុរិសា បុរិសទម្មា, តេ សារេតិ ទមេតិ វិនេតីតិ បុរិសទម្មសារថិ។»
ប្រែសម្រួល និងពន្យល់លម្អិត
អនុត្តរោ (ប្រសើរឥតមានអ្នកណាលើស) ព្រោះមិនមានបុគ្គលណាម្នាក់ក្នុងលោកមានគុណធម៌ (មានសីល សមាធិ បញ្ញា វិមុត្តិ និងវិមុត្តិញ្ញាណទស្សនៈ) ប្រសើរលើសព្រះអង្គឡើយ។
បុរិសទម្មសារថិ (អ្នកទូន្មានបុរសដែលគួរទូន្មានបាន) ពាក្យថា បុរិសទម្ម សំដៅដល់សត្វលោក (មានមនុស្ស ទេវតា ព្រហ្ម យក្ស និងសត្វតិរច្ឆានខ្លះ ដូចជា ដំរីនាឡាគិរី ស្តេចនាគអបលាលៈ យក្សអាឡវកៈ ចោរអង្គុលីមាល៍ និងសច្ចកនិគ្រន្ថ ជាដើម) ដែលមិនទាន់បានទូន្មាន ហើយព្រះអង្គទ្រង់ទូន្មានដោយវិធីផ្សេងៗ (ទាំងវិធីទន់ភ្លន់ ទាំងវិធីតឹងរ៉ឹង) រហូតដល់បានសម្រេចសីល សរណគមន៍ និងមគ្គផលនិព្វាន។
«អនុត្តរោ គុណេហេវ, សព្វសត្តេ អតិក្កមោ
អទន្តេ ទមយី នាថោ, បុរិសទម្មសារថិ»
ប្រែសម្រួល ព្រះលោកនាថអង្គនោះ ទ្រង់ព្រះនាមថា អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ ព្រោះព្រះអង្គប្រសើរលើសលប់ដោយគុណទាំងឡាយ កន្លងហួសនូវសត្វទាំងពួង ហើយទ្រង់ទូន្មាននូវសត្វទាំងឡាយដែលមិនទាន់បានទូន្មាន ឱ្យតាំងនៅក្នុងធម៌ដ៏ប្រសើរ។
«អនុត្តរោ មហាវីរោ, បុរិសទម្មសារថិ
អទន្តទមនំ សេដ្ឋំ, តំ នមាមិ តថាគតំ»
ប្រែសម្រួល ព្រះមហាវីរៈ ទ្រង់ជាសារថីអ្នកទូន្មាននូវបុរសដែលគួរទូន្មានដ៏ប្រសើរឥតមានអ្នកណាលើស ជាអ្នកទូន្មាននូវសត្វដែលមិនទាន់ទូន្មានបានយ៉ាងប្រសើរបំផុត ខ្ញុំព្រះករុណាសូមក្រាបថ្វាយបង្គំនូវព្រះតថាគតអង្គនោះ។
នៅក្នុងគម្ពីរ វិសុទ្ធិមគ្គអដ្ឋកថា (និងគម្ពីរមហានិទ្ទេស) ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យបានពន្យល់ពាក្យ «សត្ថា» ដោយប្រៀបធៀបព្រះពុទ្ធទៅនឹង មេឈ្មួញរទេះ (សត្ថវាហោ) ដែលនាំអ្នកដំណើរឆ្លងកាត់ផ្លូវឆ្ងាយដាច់ស្រយាល៖
បាលីអដ្ឋកថា«យថានុសិដ្ឋិំ សត្ថានំ អនុសាសតីតិ សត្ថា។ អបិ ច យថា សត្ថវាហោ សត្ថេ កន្តារំ តារេតិ ចោរកន្តារាទីនិ អតិក្កមេត្វា ខេមន្តភូមិំ បាបេតិ, ឯវមេវ ភគវាបិ សត្ថវាហោ សត្តេ កន្តារំ តារេតិ ជាតិកន្តារាទីនិ អតិក្កមេត្វា ខេមន្តភូមិំ និព្វានំ បាបេតីតិ សត្ថា។»
ប្រែសម្រួល និងពន្យល់ន័យទាំង ២
ន័យជាគ្រូប្រៀនប្រដៅ (អនុសាសកោ) ព្រះអង្គទ្រង់ប្រៀនប្រដៅសត្វលោកដោយប្រយោជន៍ទាំង ៣ គឺ ប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន (ទិដ្ឋធម្មិកត្ថ) ប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក (សម្បរាយិកត្ថ) និងប្រយោជន៍ដ៏ឧត្តមគឺព្រះនិព្វាន (បរមត្ថ) តាមគួរដល់ឧបនិស្ស័យ។
ន័យជាមេឈ្មួញនាំផ្លូវ (សត្ថវាហោ) ប្រៀបដូចមេឈ្មួញធំដែលនាំពួកឈ្មួញឆ្លងកាត់ផ្លូវឆ្ងាយដាច់ស្រយាល ដែលសម្បូរដោយចោរ និងសត្វសាហាវ ឱ្យទៅដល់ទីក្រុងដ៏ក្សេមក្សាន្ត។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធក៏ដូចគ្នា ទ្រង់នាំពួកទេវតា និងមនុស្សឆ្លងកាត់ផ្លូវឆ្ងាយគឺវាលវដ្តសង្សារ (មានជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណៈ) ឱ្យទៅដល់ទីដ៏ក្សេមក្សាន្តគឺ អមតមហានិព្វាន។
«ទិដ្ឋធម្មាទិកេហត្ថេ-ហនុសាសតិ បាណិនោ
សំសារកន្តារា តារេន្តោ, សត្ថា ទេវមនុស្សានំ»
ប្រែសម្រួល ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គនោះ ទ្រង់ព្រះនាមថា សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ប្រៀនប្រដៅសត្វទាំងឡាយដោយប្រយោជន៍មានប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្នជាដើម និងទ្រង់ចម្លងពួកទេវតានិងមនុស្សឱ្យឆ្លងផុតចាកផ្លូវឆ្ងាយដាច់ស្រយាលគឺវដ្តសង្សារ។
«សត្ថា ទេវមនុស្សានំ, សត្ថវាហោ អនុត្តរោ
និព្វានំ បាបកំ នាថំ, តំ នមាមិ តថាគតំ»
ប្រែសម្រួល ព្រះសាស្តានៃទេវតា និងមនុស្សទាំងឡាយ ទ្រង់ជាមេឈ្មួញធំដ៏ប្រសើរឥតមានអ្នកណាលើស ជាទីពឹងដែលញ៉ាំងសត្វលោកឱ្យដល់នូវព្រះនិព្វាន ខ្ញុំព្រះករុណាសូមក្រាបថ្វាយបង្គំនូវព្រះតថាគតអង្គនោះ។
នៅក្នុងគម្ពីរ វិសុទ្ធិមគ្គអដ្ឋកថា និង មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យបានពន្យល់ពាក្យ «ពុទ្ធោ» ជា ៣ ន័យយ៉ាងពិស្តារ ដោយប្រៀបធៀបទៅនឹងការភ្ញាក់ពីដំណេក និងការរីកនៃផ្កាឈូក៖
បាលីអដ្ឋកថា«ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ, សព្វញ្ញុតាទិវសេន ពុជ្ឈនសភាវត្តាបិ ពុទ្ធោ។ អបិ ច កិលេសនិទ្ទាយ ពុទ្ធត្តា, ចតុន្នំ វា អរិយសច្ចានំ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោ។»
ប្រែសម្រួល និងពន្យល់ន័យទាំង ៣
ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ (ត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ដោយព្រះអង្គឯង) ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ដឹងច្បាស់នូវអរិយសច្ច ៤ (ទុក្ខ សមុទ័យ និរោធ មគ្គ) ដោយព្រះអង្គឯង។
ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ (ញ៉ាំងពពួកសត្វឱ្យត្រាស់ដឹងផង) ព្រះអង្គមិនត្រឹមតែត្រាស់ដឹងតែម្នាក់ឯងប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងសម្តែងធម៌ប្រៀនប្រដៅពពួកសត្វឱ្យភ្ញាក់រឭក និងត្រាស់ដឹងតាមព្រះអង្គផងដែរ។
កិលេសនិទ្ទាយ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោ (ភ្ញាក់ចាកដំណេកគឺកិលេស និងរីកសាយនៃបញ្ញា) ព្រះអង្គភ្ញាក់ឡើងចាកដំណេកគឺកិលេសទាំងពួង ប្រៀបដូចបុរសភ្ញាក់ពីដំណេក និងមានព្រះបញ្ញាញាណរីកស្រស់បំព្រង ប្រៀបដូចផ្កាឈូកដែលរីកត្រូវពន្លឺព្រះអាទិត្យ។
«ពុជ្ឈិតា ចតុសច្ចានិ, ពោធេតា ច បជំ តថា
កិលេសនិទ្ទា វិពុទ្ធោ, ពុទ្ធោ តេន បវុច្ចតិ»
ប្រែសម្រួល ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គនោះ ទ្រង់ព្រះនាមថា ពុទ្ធោ ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំង ៤ ផង ញ៉ាំងពពួកសត្វឱ្យត្រាស់ដឹងតាមផង និងភ្ញាក់រឭកចាកដំណេកគឺកិលេសទាំងឡាយផង។
«ពុទ្ធោ សច្ចាភិសម្ពុទ្ធោ, ពោធេន្តោ សត្តសន្តតិំ
កិលេសនិទ្ទា វិពុទ្ធំ, តំ នមាមិ តថាគតំ»
ប្រែសម្រួល ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងច្បាស់នូវអរិយសច្ច ទ្រង់ញ៉ាំងសន្តានចិត្តនៃសត្វឱ្យត្រាស់ដឹងតាម ខ្ញុំព្រះករុណាសូមក្រាបថ្វាយបង្គំនូវព្រះតថាគតអង្គនោះ ដែលភ្ញាក់រឭកចាកដំណេកគឺកិលេស។
នៅក្នុងគម្ពីរ វិសុទ្ធិមគ្គអដ្ឋកថា ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យបានលើកយកគាថាបុរាណមកពន្យល់ពាក្យ «ភគវា» ជា ៦ ន័យយ៉ាងពិស្តារ ដូចខាងក្រោម៖
គាថាបាលីក្នុងអដ្ឋកថា«ភគ្គរាគោ ភគ្គទោសោ, ភគ្គមោហោ អនាសវោភគ្គា អស្ស បាបកា ធម្មា, ភគវា តេន បវុច្ចតិ»(ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់មានរាគៈ ទោសៈ មោហៈ និងអាសវកិលេសទាំងឡាយដែលទ្រង់បំបាក់បង់អស់ហើយ ធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយព្រះអង្គបានកម្ចាត់ចោលអស់ហើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាមថា ភគវា)។
សេចក្តីពន្យល់ន័យទាំង ៦ ប្រការ
ភគវា ព្រោះមានភគៈ (ឥស្សរិយយស ៦ ប្រការ) គឺព្រះអង្គប្រកបដោយ ឥស្សរិយៈ (ភាពជាធំលើចិត្តខ្លួនឯង), ធម្មៈ (លោកុត្តរធម៌ ៩), យស (កិត្តិយសសុសសាយពេញលោកទាំង ៣), សិរី (លក្ខណៈមហាបុរស ៣២ ប្រការ), កាមៈ (សម្រេចបំណងប្រាថ្នាគ្រប់យ៉ាង) និង បយត្តៈ (សេចក្តីព្យាយាមដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់)។
ភគវា ព្រោះបំបាក់បង់នូវកិលេស (ភគ្គកិលេសត្តា) ព្រះអង្គបានបំបាក់បង់នូវគ្រឿងសៅហ្មងមានលោភៈ ទោសៈ មោហៈ និងទិដ្ឋិជាដើម ឱ្យវិនាសអស់រលីង។
ភគវា ព្រោះប្រកបដោយភាគ្យ (ភាគ្យវត្តា) ព្រះអង្គមានបុណ្យសម្ភារ និងបារមីដែលបានសន្សំមកអស់កាលជាអង្វែង ធ្វើឱ្យព្រះអង្គជាទីគោរពបូជានៃទេវតានិងមនុស្ស។
ភគវា ព្រោះចែករំលែកនូវព្រះធម៌ (វិភត្តវត្តា) ព្រះអង្គទ្រង់បែងចែក និងសម្តែងព្រះធម៌ទាំង ៨៤,០០០ ព្រះធម្មក្ខន្ធ (មានខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ សច្ចៈ ជាដើម) យ៉ាងល្អិតល្អន់ដល់សត្វលោក។
ភគវា ព្រោះគប់រកនូវសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ (ភត្តវត្តា) ព្រះអង្គពេញព្រះទ័យគប់រកនូវទីស្ងាត់ (ព្រៃភ្នំ ល្អាងភ្នំ) ដើម្បីចម្រើនឈាន និងវិបស្សនា។
ភគវា ព្រោះខ្ជាក់ចោលនូវភពទាំង ៣ (ភវេសុ វន្តគមនត្តា) ព្រះអង្គបានលះបង់ និងខ្ជាក់ចោលនូវតណ្ហាក្នុងកាមភព រូបភព និងអរូបភព មិនវិលត្រឡប់មកកើតទៀតឡើយ។
«ភគី ភជី ភាគី វិភត្តវា ឥតិ, អកាសិ ភគ្គំ គរុ គារវោ ភវេ
អភវាគមនោ វចនត្ថសម្ភវា, តស្មា ហិ តុម្ហេ ភគវាតិ វុច្ចថ»
ប្រែសម្រួល ព្រះអង្គជាអ្នកមានភគៈ (ឥស្សរិយយស ៦), ជាអ្នកគប់រកទីស្ងាត់, ជាអ្នកមានបុណ្យសម្ភារ, ជាអ្នកចែករំលែកព្រះធម៌, ជាអ្នកបំបាក់បង់កិលេស, ជាគ្រូដែលសត្វលោកគោរព និងជាអ្នកមិនវិលត្រឡប់មកកាន់ភពថ្មីទៀត ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាមថា ភគវា។
«ភគវា ភគ្គកិលេសោ, ឥស្សរិយាទិគុណយុតោ
ធម្មំ វិភជ្ជ ទេសេន្តំ, តំ នមាមិ តថាគតំ»
ប្រែសម្រួល ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បំបាក់បង់នូវកិលេស ទ្រង់ប្រកបដោយគុណមានឥស្សរិយយស ៦ ជាដើម ទ្រង់ចែករំលែកសម្តែងនូវព្រះធម៌ ខ្ញុំព្រះករុណាសូមក្រាបថ្វាយបង្គំនូវព្រះតថាគតអង្គនោះ៕

