ប្រវត្តិព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងសម័យ ព្រះបាទអសោកមហារាជ (ចន្លោះសតវត្សទី៣ មុនគ្រិស្តសករាជ) គឺជារបត់ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏សំខាន់បំផុត ដែលបានប្តូរព្រះពុទ្ធសាសនាពីសាសនាតំបន់តូចមួយក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ឱ្យទៅជាសាសនាអន្តរជាតិរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ព្រឹត្តិការណ៍ និងប្រវត្តិសំខាន់ៗនៃព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងសម័យនោះរួមមាន៖
១. ការជ្រះថ្លារបស់ព្រះបាទអសោក និងការធ្វើបរិសុទ្ធិកម្មសង្ឃការលះបង់ភាពឃោរឃៅ៖ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមកលិង្គៈ ព្រះអង្គបានស្តាប់ព្រះធម៌ពីសាមណេរមួយអង្គព្រះនាម និគ្រោធ ហើយក៏កើតសទ្ធាជ្រះថ្លាយ៉ាងខ្លាំងក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា។ការជម្រះនិកាយក្លែងក្លាយ៖ ដោយសារព្រះអង្គឧបត្ថម្ភបច្ច័យយ៉ាងច្រើនដល់វត្តអារាម ធ្វើឱ្យមានជនបរទេស និងពួកលទ្ធិដទៃកោរសក់មកបួសបន្លំដើម្បីលាភសក្ការៈ ដែលបង្កឱ្យសង្ឃសាសនាបែកបាក់។ ព្រះបាទអសោកបានសហការជាមួយ ព្រះមោគ្គលីបុត្តតិស្សត្ថេរ ដើម្បីធ្វើការសួរដេញដោល និងផ្សឹកភិក្ខុទុស្សីល (ភិក្ខុមិនល្អ) ចេញពីសាសនាអស់រាប់ម៉ឺនអង្គ។
២. ការធ្វើសង្គាយនាលើកទី៣ព្រះបាទអសោកបានធ្វើជាព្រះរាជូបត្ថម្ភក្នុងការ ធ្វើសង្គាយនាព្រះត្រៃបិដកលើកទី៣ នៅវត្តអសោការាម ក្រុងបាដលីបុត្ត (Pataliputra)។ការធ្វើសង្គាយនានេះមានព្រះភិក្ខុសង្ឃកម្រិតអរហន្តចំនួន ១,០០០ អង្គចូលរួម ដើម្បីផ្ទៀងផ្ទាត់ រៀបចំ និងចងក្រងព្រះធម៌វិន័យឱ្យមានភាពសុក្រឹត និងបរិសុទ្ធឡើងវិញ។
៣. ការបញ្ជូនសមណទូតទៅផ្សព្វផ្សាយ ៩ ខ្សែ (សាសនាអន្តរជាតិ)ក្រោយបញ្ចប់សង្គាយនាលើកទី៣ ព្រះបាទអសោក និងព្រះមោគ្គលីបុត្តតិស្សត្ថេរ បានបញ្ជូនគណៈសមណទូតចំនួន ៩ ក្រុម ចេញទៅផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនានៅតាមបណ្តាប្រទេស និងដែនដីនានា៖ខ្សែទី១ ដល់ ទី៨៖ ត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាន់តំបន់កាស្មៀរ ស្រីលង្កា (ដឹកនាំដោយព្រះមហិន្ទត្ថេរ ដែលត្រូវជាព្រះរាជឱរសរបស់ព្រះអង្គ) បណ្តាប្រទេសអារ៉ាប់ ក្រិក និងអាស៊ីកណ្តាល។ខ្សែទី៩ (មកកាន់ទឹកដីខ្មែរ)៖ គឺព្រះអង្គបានបញ្ជូន ព្រះសោណត្ថេរ និងព្រះឧត្តរត្ថេរ ឱ្យនាំយកព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទមកផ្សព្វផ្សាយនៅដែនដី សុវណ្ណភូមិ (Suvarnabhumi) ដែលរួមមានប្រទេសកម្ពុជា និងបណ្តាប្រទេសក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍សព្វថ្ងៃ។
៤. ការកសាងព្រះស្តូបចំនួន ៨៤,០០០ និងសិលាចារឹកអសោកការកសាងស្តូប៖ ព្រះអង្គបានប្រមូលព្រះបរមសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធពីកន្លែងនានា ហើយចែកទៅកសាងព្រះស្តូប និងវត្តអារាមចំនួន ៨៤,០០០ នៅទូទាំងអាណាចក្រ ដើម្បីទុកជាទីសក្ការបូជា។សិលាចារឹកលើផ្ទាំងថ្ម និងសសរថ្ម (Edicts of Ashoka)៖ ព្រះអង្គបានបញ្ជាឱ្យចារឹកច្បាប់ធម៌ (Dhamma) លើផ្ទាំងថ្ម និងសសរជួរខ្ពស់ៗនៅតាមទីប្រជុំជន ដើម្បីអប់រំប្រជាជនឱ្យស្គាល់បុណ្យបាប មានសីលធម៌ មិនបំផ្លាញជីវិតសត្វ និងរស់នៅដោយអហិង្សា។សរុបមក សម័យកាលរបស់ព្រះបាទអសោកមហារាជ គឺជាយុគសម័យមាសដ៏រុងរឿងបំផុត ដែលធ្វើឱ្យព្រះពុទ្ធសាសនាចាក់ឫសយ៉ាងមាំ និងរីកសាយភាយមកដល់ប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។
សុវណ្ណ រស្មី 🪷❤️
