ប្រាសាទព្រះវិហារក្រោមគ្រាប់ផ្លោង៖ ស្លាកស្នាមនៃសកម្មភាពឈ្លានពានប្រដាប់អាវុធរបស់យោធាថៃលើបេតិកភណ្ឌពិភពលោក
ប្រាសាទព្រះវិហារ បានឈរជាសាក្សីនៃអរិយធម៌ខ្មែរអស់រយៈពេលជិតមួយសហស្សវត្សរ៍ និងត្រូវបានពិភពលោកទទួលស្គាល់ជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌដែលមានតម្លៃលេចធ្លោជាសកល។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជាពីសំណាក់យោធាថៃនៅឆ្នាំ២០២៥ សំណង់ដែលបានឆ្លងកាត់ពេលវេលារាប់សតវត្សរ៍មួយនេះ មិនអាចគេចផុតពីគ្រាប់ផ្លោង និងផលវិបាកនៃប្រតិបត្តិការយោធាបានឡើយ។
ការខូចខាតនៅប្រាសាទព្រះវិហារ មិនមែនគ្រាន់តែជាការអះអាងរបស់កម្ពុជានោះទេ។ របាយការណ៍របស់អង្គភាពជំនាញបានកត់ត្រាអំពីភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃការខូចខាត៖ ធាតុស្ថាបត្យកម្មត្រូវបានបំផ្លាញ ឬផ្លាស់ទីយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយការបាញ់ផ្ទាល់ ចម្លាក់លម្អ និងសិលាចារឹកត្រូវបានខូចខាត ឬបាត់បង់ ហើយឥទ្ធិពលនៃការផ្ទុះបានប៉ះពាល់ទាំងលើតួប្រាសាទ និងជ្រោះថ្មជុំវិញ ដែលបង្កការគំរាមកំហែងដល់បូរណភាព ភាពពិតប្រាកដ និងតម្លៃលេចធ្លោជាសកលរបស់សម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយនេះ។
នេះជាការពិតដែលមិនអាចលុបបំបាត់ដោយវោហាសាស្ត្រណាមួយបានទេ។ នៅពេលថ្មប្រាសាទបាក់បែក ចម្លាក់ត្រូវខូចខាត សិលាចារឹកបាត់បង់ និងសំណល់គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌនៅតែត្រូវបានរកឃើញក្នុងតំបន់បេតិកភណ្ឌ ភស្តុតាងនៅលើដីនិយាយខ្លាំងជាងការអះអាងណាមួយ។
តួលេខដែលប្រាប់រឿងរ៉ាវនៃការខូចខាត
ទំហំនៃការខូចខាត និងផលវិបាកនៃជម្លោះត្រូវបានបង្ហាញកាន់តែច្បាស់តាមរយៈប្រតិបត្តិការសង្គ្រោះបន្ទាន់ដែលកម្ពុជាបានអនុវត្តដោយមានកិច្ចសហការជាមួយដៃគូអន្តរជាតិ។
ផ្ទៃដីប្រមាណ ៤០ ហិកតា ក្នុងតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ និងតំបន់ជុំវិញ ត្រូវបានបោសសម្អាតសំណល់ជាតិផ្ទុះពីសង្គ្រាម។ ក្នុងប្រតិបត្តិការនោះ គេបានរកឃើញ និងបោសសម្អាត គ្រាប់បែកចង្កោមចំនួន ៩៧ គ្រាប់ គ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះចំនួន ៨៤ គ្រាប់ និងបំណែកគ្រាប់កាំភ្លើងធំចំនួន ១៧ ៩៣៧ បំណែក។
ទន្ទឹមនឹងនេះ តួប្រាសាទទាំងមូលត្រូវបានចងក្រងឯកសារអំពីស្ថានភាពរបស់វា។ ការពង្រឹងស្ថិរភាពរចនាសម្ព័ន្ធត្រូវបានអនុវត្តនៅ ២០ ទីតាំងសំខាន់ៗ ហើយថ្ម និងបំណែកស្ថាបត្យកម្មមានចម្លាក់ ជាង ៦០ ០០០ បំណែក ត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណ និងប្រមូលរក្សាទុក។
តួលេខទាំងនេះមិនមែនជាស្ថិតិស្ងួតៗនោះទេ។ នៅពីក្រោយបំណែកថ្មនីមួយៗ គឺជាផ្នែកមួយនៃស្ថាបត្យកម្ម សិល្បៈ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការចងចាំរបស់មនុស្សជាតិ។ ថ្មដែលបាក់អាចត្រូវបានប្រមូល។ សំណង់ដែលខូចអាចត្រូវបានពង្រឹង។ ប៉ុន្តែតម្លៃប្រវត្តិសាស្ត្រដែលត្រូវបានបំផ្លាញ មិនអាចផលិតឡើងវិញដូចវត្ថុថ្មីក្នុងរោងចក្របានឡើយ។
បេតិកភណ្ឌមិនមែនជាគោលដៅនៃសង្គ្រាម
ប្រាសាទព្រះវិហារមិនមែនគ្រាន់តែជាប្រាសាទរបស់កម្ពុជាទេ។ ការចុះបញ្ជីប្រាសាទព្រះវិហារក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក មានន័យថា តម្លៃរបស់វាឆ្លងផុតព្រំដែនជាតិ និងជាកេរដំណែលដែលមានសារៈសំខាន់ចំពោះមនុស្សជាតិទាំងមូល។ ហេតុនេះ ការខូចខាតដល់ប្រាសាទព្រះវិហារ មិនមែនជាការបាត់បង់របស់កម្ពុជាតែម្នាក់ឯងទេ ប៉ុន្តែជាការបាត់បង់ចំពោះបេតិកភណ្ឌរួមរបស់មនុស្សជាតិ។
ការការពារសម្បត្តិវប្បធម៌នៅក្នុងពេលមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធ មិនមែនជាជម្រើសនយោបាយទេ។ វាជាកាតព្វកិច្ចដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់នៅក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ ជាពិសេសគោលការណ៍នៃច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិដែលទាមទារឱ្យភាគីជម្លោះគោរព និងការពារសម្បត្តិវប្បធម៌ពីផលប៉ះពាល់នៃប្រតិបត្តិការយោធា។
សម្បត្តិវប្បធម៌ដែលមានតម្លៃពិសេសសម្រាប់មនុស្សជាតិ ត្រូវការការប្រុងប្រយ័ត្ន និងការការពារខ្ពស់។ ដូច្នេះ នៅពេលតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោកត្រូវរងការខូចខាតដោយប្រតិបត្តិការយោធា សំណួរមិនមែនមានត្រឹមថា «អ្វីខ្លះបានបាក់បែក?» ប៉ុណ្ណោះទេ។ សំណួរដែលសហគមន៍អន្តរជាតិត្រូវសួរផងដែរគឺ៖ តើហេតុអ្វីបានជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយនេះត្រូវបានទុកឱ្យប្រឈមនឹងគ្រាប់ផ្លោង? តើវិធានការប្រុងប្រយ័ត្នដែលច្បាប់អន្តរជាតិតម្រូវត្រូវបានអនុវត្តដែរឬទេ? ហើយតើអ្នកណាត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការខូចខាតដែលបានកើតឡើង?
បញ្ហានេះក៏មានវិសាលភាពលើសពីប្រាសាទព្រះវិហារ។
កម្ពុជាបានទាញការយកចិត្តទុកដាក់របស់គណៈកម្មាធិការបេតិកភណ្ឌពិភពលោកទៅលើសកម្មភាពឯកតោភាគីរបស់អាជ្ញាធរស៊ីវិល និងយោធាថៃនៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជាតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ដែលបានប៉ះពាល់មិនត្រឹមតែប្រាសាទព្រះវិហារ ប៉ុន្តែថែមទាំង ប្រាសាទខ្នារ ប្រាសាទតាក្របី ប្រាសាទតាមាន់ធំ ប្រាសាទតាមាន់តូច និងរូបសំណាកព្រះវិស្ណុនៅខាងកើតប្រាសាទព្រះវិហារ ផងដែរ។
សេចក្តីថ្លែងការណ៍បញ្ជាក់ថា សកម្មភាពទាំងនេះរួមមានការបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវប្បធម៌ និងសំណល់បុរាណវិទ្យា ការបង្កការខូចខាតធ្ងន់ធ្ងរដល់ទីតាំងបេតិកភណ្ឌ និងការចុះបញ្ជីប្រាសាទកម្ពុជាមួយចំនួនក្នុងបញ្ជីបុរាណដ្ឋានជាតិរបស់ថៃ។
កម្ពុជាបានព្រមានថា សកម្មភាពទាំងនេះមើលទៅមានបំណងផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពដែលមានស្រាប់នៅលើដី បង្កើតស្ថានភាព fait accompli និងធ្វើឱ្យចុះខ្សោយដល់ការគ្រប់គ្រង ការអភិរក្ស និងការថែរក្សាទីតាំងវប្បធម៌ទាំងនេះរបស់កម្ពុជាដែលមានជាយូរមកហើយ។
បេតិកភណ្ឌមិនអាចត្រូវបានប្រើជាឧបករណ៍សម្រាប់បង្កើតការអះអាងទឹកដី ហើយការគ្រប់គ្រងដោយកម្លាំងមិនអាចបង្កើតសិទ្ធិស្របច្បាប់លើបេតិកភណ្ឌរបស់រដ្ឋមួយផ្សេងទៀតបានឡើយ។
ភស្តុតាងមិនអាចត្រូវបានលុបបំបាត់ដោយវោហាសាស្ត្រ
ការបកស្រាយ និងហេតុផលដែលយោធាថៃបានលើកឡើងដើម្បីការពារប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួន មិនអាចលុបបំបាត់ភស្តុតាងជាក់ស្តែងនៅលើដីបានឡើយ។
បំណែកស្ថាបត្យកម្មដែលបាក់បែក ស្នាមខូចខាតដោយការផ្ទុះ សំណល់គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌ និងការងារសង្គ្រោះបន្ទាន់ដ៏ធំធេងនៅតំបន់ប្រាសាទ គឺជាភស្តុតាងរូបវន្តដែលត្រូវឆ្លើយតបដោយការពិត និងការទទួលខុសត្រូវ មិនមែនដោយការបដិសេធ ឬការបកស្រាយដើម្បីគេចវេះពីផលវិបាកនៃសកម្មភាពយោធានោះទេ។
គ្រាប់ផ្លោងមិនអាចត្រូវបានបម្លែងទៅជាវោហាសាស្ត្រ។ ថ្មដែលបាក់បែកមិនអាចត្រូវបានបដិសេធដោយសេចក្តីថ្លែងការណ៍។ ហើយសំណល់គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌដែលត្រូវបានរកឃើញនៅលើដី មិនអាចរលាយបាត់ដោយការបដិសេធនោះឡើយ។
ការទទួលខុសត្រូវចំពោះបេតិកភណ្ឌពិភពលោកត្រូវចាប់ផ្តើមពីការទទួលស្គាល់ការពិត និងការធានាថា សកម្មភាពដែលបង្កហានិភ័យដល់បេតិកភណ្ឌនោះនឹងមិនកើតឡើងម្តងទៀត។
ថ្មអាចជួសជុលបាន តែប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបាត់បង់មិនអាចបង្កើតឡើងវិញ
កម្ពុជាបានចាត់វិធានការសង្គ្រោះបន្ទាន់តាមរយៈអាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារ ដោយសហការជាមួយដៃគូអន្តរជាតិ។ ការបោសសម្អាតសំណល់ជាតិផ្ទុះ ការកត់ត្រាស្ថានភាពតួប្រាសាទ ការពង្រឹងរចនាសម្ព័ន្ធ និងការប្រមូលបំណែកស្ថាបត្យកម្មរាប់ម៉ឺនបំណែក បង្ហាញពីការប្តេជ្ញាចិត្តក្នុងការរក្សាតម្លៃលេចធ្លោជាសកលរបស់ប្រាសាទ ទោះស្ថិតក្នុងកាលៈទេសៈដ៏លំបាកក៏ដោយ។
ប៉ុន្តែ ពិភពលោកមិនគួររង់ចាំឱ្យប្រាសាទត្រូវរងគ្រាប់ផ្លោង រួចទើបប្រមូលបំណែកថ្មឡើងវិញទេ។
ពិភពលោកមិនគួររង់ចាំឱ្យចម្លាក់ត្រូវខូចខាត រួចទើបនិយាយពីការអភិរក្សទេ។ ពិភពលោកក៏មិនគួររង់ចាំឱ្យបេតិកភណ្ឌដែលមិនអាចជំនួសបានត្រូវបាត់បង់ រួចទើបរំឭកពីកាតព្វកិច្ចការពារបេតិកភណ្ឌនោះដែរ។
ការស្ដារ និងជួសជុលថ្មឡើងវិញមិនគ្រប់គ្រាន់ទេ ប្រសិនបើមូលហេតុដែលធ្វើឱ្យថ្មទាំងនោះបាក់បែកមិនត្រូវបានទប់ស្កាត់។
នេះហើយជាមូលហេតុដែលកម្ពុជាបានអំពាវនាវឱ្យគណៈកម្មាធិការបេតិកភណ្ឌពិភពលោកបន្តគាំទ្រការស្ដារ និងការអភិរក្សរយៈពេលវែងនៃប្រាសាទព្រះវិហារ បន្តតាមដានយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់លើស្ថានភាពអភិរក្ស និងជំរុញឱ្យមានលក្ខខណ្ឌដែលធានាការចូលទៅកាន់តំបន់ដោយសុវត្ថិភាព និងគ្មានការរំខាន សម្រាប់អ្នកជំនាញអភិរក្ស ក្រុមឆ្លើយតបបន្ទាន់ និងសហគមន៍មូលដ្ឋាន។
ប្រាសាទព្រះវិហារបានឈរឆ្លងកាត់ពេលវេលារាប់សតវត្សរ៍។ វាបានរស់រានមានជីវិតឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរនៃអាណាចក្រ ព្រំដែន និងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ វាមិនគួរត្រូវបានទុកឱ្យក្លាយជាសាក្សីស្ងៀមស្ងាត់នៃការខូចខាតដោយសកម្មភាពឈ្លានពានប្រដាប់អាវុធនៅសតវត្សទី២១ នេះឡើយ។
ប្រាសាទព្រះវិហារមិនត្រូវការការអាណិតអាសូរបន្ទាប់ពីការបំផ្លាញទេ។ វាត្រូវការការការពារមុនពេលការបំផ្លាញកើតឡើង។
ការពារប្រាសាទព្រះវិហារ មិនមែនគ្រាន់តែជាការពារអតីតកាលរបស់កម្ពុជាទេ។ វាគឺជាការការពារកេរដំណែលរួមរបស់មនុស្សជាតិ ការពារគោលការណ៍នៃច្បាប់ និងការពារសិទ្ធិរបស់មនុស្សជំនាន់ក្រោយក្នុងការទទួលបានបេតិកភណ្ឌដែលមនុស្សជំនាន់នេះមានកាតព្វកិច្ចប្រគល់ជូនពួកគេដោយសន្តិភាព។
ថ្មអាចត្រូវបានជួសជុល។ ប៉ុន្តែប្រវត្តិសាស្ត្រដែលត្រូវបានបំផ្លាញមិនអាចផលិតឡើងវិញបានឡើយ។ ហើយបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមិនគួរត្រូវបានទុកឱ្យក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃសង្គ្រាមម្តងទៀតទេ។ ៕
Preah Vihear Temple Under Fire: The Scars of Thai Military Armed Aggression on a World Heritage Site
Preah Vihear Temple has stood as a witness to Khmer civilization for nearly a millennium and is recognized by the world as a cultural property of Outstanding Universal Value. Yet during the Thai military’s armed aggression against Cambodian territory in 2025, this monument that had endured the passage of centuries could not escape artillery fire and the consequences of military operations.
The damage to Preah Vihear Temple is not merely a Cambodian assertion. Reports by competent technical authorities have documented the severity of the destruction: architectural elements were destroyed or severely displaced by direct fire; decorative carvings and inscriptions were damaged or lost; and the effects of explosions significantly affected both the temple structures and the surrounding cliffs, threatening the integrity, authenticity, and Outstanding Universal Value of this World Heritage property.
This is a reality that no rhetoric can erase. When temple stones lie shattered, carvings are damaged, inscriptions are lost, and remnants of munitions continue to be found within a World Heritage area, the evidence on the ground speaks louder than any claim.
The Numbers Tell the Story of the Damage
The scale of the destruction and the consequences of the conflict become even clearer through the emergency response operations undertaken by Cambodia in cooperation with international partners.
Approximately 40 hectares within the Preah Vihear Temple area and its surroundings have been cleared of explosive remnants of war. During these operations, 97 cluster-munition remnants, 84 unexploded ordnance items, and 17,937 artillery fragments were identified and cleared.
At the same time, the condition of the entire temple complex was documented. Emergency structural stabilization was carried out at 20 critical locations, while more than 60,000 stones and carved architectural fragments were identified, collected, and secured.
These figures are not merely statistics. Behind every fragment of stone lies a piece of architecture, art, history, and humanity’s collective memory. Broken stones can be collected. Damaged structures can be stabilized. But historical value that has been destroyed cannot simply be manufactured again like a new object in a factory.
Heritage Is Not a Target of War
Preah Vihear is not merely a Cambodian temple. Its inscription on the World Heritage List signifies that its value transcends national borders and that it constitutes a legacy of significance to humanity as a whole. Damage to Preah Vihear, therefore, is not a loss for Cambodia alone; it is a loss to the shared heritage of humankind.
The protection of cultural property during armed conflict is not a matter of political choice. It is an obligation recognized under international law, particularly the principles of international humanitarian law requiring parties to armed conflict to respect and protect cultural property from the effects of military operations.
Cultural property of exceptional importance to humanity demands heightened precaution and protection. Therefore, when a World Heritage site suffers damage as a consequence of military operations, the question cannot simply be: “What was destroyed?” The international community must also ask: Why was a World Heritage site exposed to artillery fire? Were the precautions required under international law taken? And who bears responsibility for the damage that occurred?
The problem also extends beyond Preah Vihear.
Cambodia has drawn the World Heritage Committee’s attention to unilateral activities by Thai civilian and military authorities within Cambodian territory along the Cambodia–Thailand border, affecting not only Preah Vihear Temple but also Prasat Khnar, Ta Krabey Temple, Ta Muen Thom Temple, Ta Muen Toch Temple, and the Vishnu statue east of Preah Vihear Temple.
The statement noted that these activities included the destruction of cultural infrastructure and archaeological remains, serious damage to heritage sites, and the registration of certain Cambodian temples on Thailand’s national list of ancient monuments.
Cambodia warned that these actions appear intended to alter the existing situation on the ground, create a fait accompli, and undermine Cambodia’s long-standing management, conservation, and stewardship of these cultural sites.
Cultural heritage cannot legitimately be used as an instrument for advancing territorial claims, and control established through force cannot create lawful title over another State’s cultural heritage.
Evidence Cannot Be Erased by Rhetoric
The explanations and justifications advanced by the Thai military in defense of its operations cannot erase the physical evidence on the ground.
Shattered architectural elements, blast damage, remnants of munitions, and the extensive emergency recovery operations undertaken at the temple constitute physical evidence that demands truth and accountability—not denial or explanations designed to evade the consequences of military action.
Artillery fire cannot be transformed into rhetoric. Shattered stones cannot be repaired by statements of denial. And remnants of munitions found on the ground cannot be made to disappear through words.
Accountability for the protection of World Heritage must begin with acknowledgment of the facts and with guarantees that actions placing such heritage at risk will not be repeated.
Stones Can Be Repaired; Lost History Cannot Be Recreated
Cambodia has undertaken emergency measures through the National Authority for Preah Vihear in cooperation with international partners. The clearance of explosive remnants of war, documentation of the temple’s condition, structural stabilization, and recovery of tens of thousands of architectural fragments demonstrate Cambodia’s commitment to preserving the temple’s Outstanding Universal Value even under extraordinarily difficult circumstances.
But the world should not wait for a temple to come under artillery fire before collecting its shattered stones.
The world should not wait until carvings are damaged before speaking of conservation. Nor should it wait until irreplaceable heritage is lost before recalling the obligation to protect it.
Restoring and repairing stones is not enough if the causes that shattered them are not prevented from recurring.
This is why Cambodia has called upon the World Heritage Committee to continue supporting the restoration and long-term conservation of Preah Vihear Temple, to maintain close monitoring of its state of conservation, and to promote conditions ensuring safe and unhindered access for conservation specialists, emergency-response teams, and local communities.
Preah Vihear Temple has stood through centuries. It has survived the rise and fall of kingdoms, shifting political landscapes, and the passage of history. It should not be left to become a silent witness to destruction caused by armed aggression in the twenty-first century.
Preah Vihear does not need sympathy after destruction. It needs protection before destruction occurs.
Protecting Preah Vihear is not merely about protecting Cambodia’s past. It is about protecting humanity’s shared inheritance, upholding the principles of international law, and safeguarding the right of future generations to inherit the cultural heritage that the present generation has a duty to pass on to them in peace.
Stones can be repaired. But history once destroyed cannot be manufactured anew. And World Heritage must never again be allowed to become a casualty of war.
