មូលហេតុដែលគ្មានការកសាងព្រះពុទ្ធរូបក្នុងរយៈពេលជិត ៥០០ ឆ្នាំដំបូងបន្ទាប់ពីព្រះពុទ្ធចូលបរិនិព្វាន គឺជាប្រធានបទដ៏ធំមួយដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ សិល្បៈ និងអ្នកជំនាញសាសនាបានសិក្សាយ៉ាងស៊ីជម្រៅ។
នៅក្នុងការយល់ឃើញរបស់ពុទ្ធសាសនិកសម័យដើម (ថេរវាទជាន់ខ្ពស់) ព្រះពុទ្ធទ្រង់បាន «រំលត់ទុក្ខ និងអស់កិលេសទាំងស្រុង»ទៅហើយ។ នៅពេលព្រះអង្គចូលបរិនិព្វាន ព្រះកាយដែលជាមនុស្សលោកត្រូវបានរលាយសាបសូន្យ ហើយព្រះអង្គបានដាច់ស្រឡះពីវដ្តសង្សារ។
ដូច្នេះ ការយកដុំថ្ម ឬឈើមកឆ្លាក់ជារូបរាងមនុស្ស (មានមុខ មានមាត់ មានដៃជើង) គឺមិនអាចឆ្លុះបញ្ចាំងពីសភាវៈពិតនៃព្រះពុទ្ធ «និព្វាន»បានឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ ការប្រើប្រាស់ «បល្ល័ង្កទទេ» ឬ «ស្នាមព្រះបាទ» គឺជានិមិត្តរូបដ៏ល្អឥតខ្ចោះក្នុងការបង្ហាញពី«សុញ្ញតោ» (ភាពទទេស្អាត/ការមិនមានតួខ្លួន)ដែលជាកំពូលធម៌នៃព្រះពុទ្ធសាសនា។
នៅសម័យឥណ្ឌាបុរាណ (មុនគ្រិស្តសករាជ) វប្បធម៌ក្នុងស្រុកមិនទាន់មានទំនៀមទម្លាប់ឆ្លាក់រូបព្រះអាទិទេព ឬអ្នកដដឹកនាំសាសនាជាទម្រង់មនុស្សសម្រាប់គោរពបូជានៅឡើយទេ។
* ពួកព្រហ្មញ្ញសាសនា ឬវេទសម័យនោះ ក៏ផ្តោតលើការបូជាភ្លើង និងការសូត្រមន្តជាជាងការបន់ស្រន់រូបចម្លាក់ដែរ។
* ជាងចម្លាក់ឥណ្ឌានាសម័យនោះ យល់ថាការឆ្លាក់រូបមនុស្សធម្មតាគឺសម្រាប់តែស្តេច ឬមនុស្សលោកសាមញ្ញ ប៉ុន្តែសម្រាប់ព្រះពុទ្ធដែលមានមហាបារមីខ្ពង់ខ្ពស់ គឺ«មិនអាច និងមិនគួរ»យកទម្រង់មនុស្សសាច់ឈាមទៅប្រៀបផ្ទឹមឡើយ។
ពួកគេទើបជ្រើសរើសឆ្លាក់និមិត្តសញ្ញា (ដូចជា ធម្មចក្រ ឬដើមពោធិ៍) ដែលបង្ហាញពីការគោរពកោតក្រែងជាង។
នៅក្នុងគម្ពីរដើម ព្រះពុទ្ធទ្រង់តែងតែដាស់តឿនសាវ័កមិនឱ្យជាប់ជំពាក់នឹងរូបសាច់របស់ព្រះអង្គឡើយ។ មានពុទ្ធដីកាមួយឃ្លាដ៏ល្បីល្បាញដែលព្រះអង្គបានសម្តែងទៅកាន់ព្រះវក្ខលិថា៖
«ម្នាលវក្ខលិ! អ្នកត្រូវការអ្វីដោយរូបកាយដ៏ស្អុយនេះ? ម្នាលវក្ខលិ! អ្នកណាឃើញធម៌ អ្នកនោះឃើញតថាគត (ឃើញព្រះពុទ្ធ) អ្នកណាឃើញតថាគត អ្នកនោះឃើញធម៌។»
ពុទ្ធឱវាទនេះធ្វើឱ្យសាសនិកជន និងជាងចម្លាក់ជំនាន់ដំបូងយល់ច្បាស់ថា អ្វីដែលត្រូវរំលឹក និងគោរពបូជា គឺ «ព្រះធម៌វិន័យ និងការអនុវត្ត»មិនមែនរូបរាងកាយខាងក្រៅឡើយ។ ហេតុនេះហើយ ទើបគេឆ្លាក់រូប «ធម្មចក្រ» ដើម្បីតំណាងឱ្យព្រះធម៌របស់ព្រះអង្គ។
របត់នេះបានកើតឡើងនៅសតវត្សទី១ នៃគ.ស ដោយសារកត្តាពីរ៖
-ឥទ្ធិពលជនជាតិក្រិក៖ដែលបានមកតាំងទីលំនៅនៅឥណ្ឌាភាគខាងជើង (ក្រោយសម័យអាឡិចសង់ដឺ)។ ជនជាតិក្រិកមានវប្បធម៌ឆ្លាក់រូបព្រះ (ដូចជាព្រះ Apollo) ជាមនុស្សស្រាប់ ទើបពួកគេចាប់ផ្តើមឆ្លាក់ព្រះពុទ្ធជាមនុស្សដំបូងគេបង្អស់។
-ការកកើតនៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន៖ដែលយល់ថា ការមានរូបបដិមាជាមនុស្ស ធ្វើឱ្យប្រជាជនងាយស្រួលសម្លឹងមើល តាំងចិត្តសមាធិ និងបង្កើតចិត្តជ្រះថ្លាចំពោះព្រះពុទ្ធបានងាយជាងការមើលនិមិត្តសញ្ញា។
ទោះបីជាសព្វថ្ងៃយើងមានពុទ្ធរូបពាសពេញពិភពលោកក៏ដោយ ប៉ុន្តែការដឹងពីមូលហេតុនៃ ៥០០ ឆ្នាំដំបូងនេះ ជួយរំលឹកយើងថា ខ្លឹមសារពិតនៃពុទ្ធសាសនា គឺស្ថិតនៅលើការយល់ដឹងពីធម៌ខាងក្នុង មិនមែននៅលើវត្ថុខាងក្រៅនោះឡើយ។
