នៅក្នុងពុទ្ធសាសនាអភិធម្ម «ចេតនាចេតសិក» និង «លក្ខណាទិចតុក្កៈ» (លក្ខណៈ ៤ យ៉ាង) របស់វា គឺជាប្រធានបទដ៏សំខាន់ណាស់ ព្រោះចេតនា គឺជាតួអង្គ «កម្ម» ដែលជាអ្នកបង្គាប់បញ្ជា និងដឹកនាំចិត្ត។
ខាងក្រោមនេះជាការបកស្រាយលម្អិត និងងាយយល់៖
១. ចេតនាចេតសិក គឺអ្វី?
ចេតនាចេតសិក (អានថា: ចេ-តៈ-ណា-ចេរ-តៈ-សិ-កៈ) គឺជាស្មារតី ឬសេចក្តីប្រាថ្នាដែល «ញ៉ាំងសព្វបើធម៌ទាំងឡាយដែលកើតរួមជាមួយខ្លួនឲ្យធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួនៗ»។
និយាយឲ្យងាយយល់ ចេតនាប្រៀបដូចជា «មេការ» ឬ «អ្នកដឹកនាំ» ម្នាក់ដែលមិនត្រឹមតែធ្វើការងារខ្លួនឯងទេ តែថែមទាំងទៅដាស់តឿន ជម្រុញ និងចាត់ចែងឲ្យក្រុមការងារផ្សេងទៀត (គឺចិត្ត និងចេតសិកដទៃ) ធ្វើការងាររបស់ពួកគេឲ្យព្រមៗគ្នា និងសម្រេចបានជោគជ័យ។
ព្រះពុទ្ធដីកាដ៏សំខាន់៖ «ចេតនាហំ ភិក្ខវេ កម្មំ វទាមិ» ប្រែថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថា ចេតនានោះឯងជាកម្ម»។ ឲ្យតែមានចេតនា កម្មក៏កើតឡើងភ្លាម (ទោះជាកម្មល្អ ឬអាក្រក់ក្តី)។
២. លក្ខណាទិចតុក្កៈ របស់ចេតនាចេតសិក
លក្ខណាទិចតុក្កៈ គឺជានិយមន័យដែលពន្យល់ពីធាតុពិតរបស់ធម៌នីមួយៗតាមរយៈលក្ខណៈ ៤ យ៉ាង៖
(លក្ខណៈ)
ចេតនាភាវលក្ខណា៖ មានការ ផ្គងចិត្ត តាក់តែង ចាត់ចែង ឬដាស់តឿន ចិត្តនិងចេតសិកដែលកើតរួមគ្នា ឲ្យធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួន ជាលក្ខណៈ។
កិច្ច (រស ឬតួនាទី)
អាយូហនរសា៖ មានការខ្វល់ខ្វាយ ប្រមូលមក ឬបបួល (ជម្រុញ) ឲ្យធ្វើការងារ ជាតួនាទី។ វាធ្វើតួនាទីប្រមូលអារម្មណ៍ និងដាស់តឿនសម្បយុត្តធម៌ឲ្យស្ទុះទៅរកអារម្មណ៍នោះ។
បច្ចុបដ្ឋាន (ការប្រាកដឡើង)
សំវិធានបច្ចុបដ្ឋានា៖ ប្រាកដឡើងជាអ្នកចាត់ចែង ណែនាំ ឬបង្គាប់បញ្ជា (ប្រៀបដូចជាមេការ ដឹកនាំកម្មករ ឬប្រធានសិស្សចាត់ចែងសិស្សក្នុងថ្នាក់)។
បទដ្ឋាន (ហេតុជិតឲ្យកើត)
សេសខន្ធត្តយបទដ្ឋានា៖ មាននាមខន្ធ ៣ ដែលសល់ (គឺ វេទនាខន្ធ សញ្ញាខន្ធ និងវិញ្ញាណខន្ធ) ជាហេតុជិត។ មានន័យថា ចេតនាមិនអាចកើតឡើងឯកឯងបានទេ លុះត្រាតែមាន ចិត្ត ការដឹងអារម្មណ៍ និងការចាំអារម្មណ៍ កើតឡើងជាមួយគ្នា ទើបវាអាចកើតមានឡើងបាន។
. សង្ខេបសេចក្តីប្រៀបធៀប
លក្ខណាទិចតុក្កៈ
សេចក្តីពន្យល់
ឧទាហរណ៍ប្រៀបធៀប
១. លក្ខណៈ
ដឹកនាំ និងតាក់តែង
ដូចប្រធានក្រុមដែលចាំបញ្ជា
២. តួនាទី (រស)
ជម្រុញ បបួលឲ្យធ្វើការ
ដូចការស្រែកប្រាប់ឲ្យកម្មករចាប់ផ្តើមធ្វើការ
៣. ការប្រាកដឡើង
ស្ដែងចេញជាការចាត់ចែង
ឃើញលទ្ធផលការងារដើរទៅមុខដោយមានសណ្តាប់ធ្នាប់
៤. ហេតុជិត
អាស្រ័យលើ នាមខន្ធ ៣ ទៀត
ដូចមេការត្រូវមានកូនចៅទើបបង្កើតជាក្រុមការងារបាន
ចេតនាចេតសិកនេះ កើតឡើងជាមួយចិត្តគ្រប់សព្វទាំងអស់ (សព្វចិត្តសាធារណៈ) មិនថាក្នុងចិត្តល្អ (កុសល) ចិត្តអាក្រក់ (អកុសល) ឬចិត្តកណ្តាល (វិបាក និងកិរិយា) ឡើយ ដោយវាជាអ្នកកំណត់ទិសដៅនៃសកម្មភាពទាំងផ្លូវកាយ វាចា និងចិត្ត។
