ព្រះភទ្ទិយកាឡិគោធាយបុត្តត្ថេរ គឺជាព្រះមហាសាវ័កមួយអង្គដ៏សំខាន់ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានអនុគ្រោះលើកតម្កើងក្នុងតំណែង ឯតទគ្គៈ ជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ (ខាងមានជាតិត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងភិក្ខុទាំងឡាយ)។
ខាងក្រោមនេះជាជីវប្រវត្តិ និងខ្សែជីវិតរបស់ព្រះថេរៈអង្គនេះ៖
ជាតិកំណើត និងជីវិតក្នុងគ្រហស្ថ
ឋានៈ និងវង្សត្រកូល៖ ព្រះភទ្ទិយៈ ទ្រង់ប្រសូតក្នុងរាជត្រកូល សាក្យរាជ នៃក្រុងកបិលវត្ថុ។ ទ្រង់ជាព្រះរាជឱរសរបស់ព្រះនាង កាឡិគោធា ដែលជាព្រះមហេសីមួយព្រះអង្គដ៏មានឥទ្ធិពលក្នុងរាជវង្ស។ ដោយហេតុតែទ្រង់ជាបុត្រារបស់ព្រះនាងកាឡិគោធា ទើបក្នុងព្រះត្រៃបិដកតែងហៅព្រះអង្គថា "ភទ្ទិយកាឡិគោធាយបុត្ត" (ភទ្ទិយៈ កូនប្រុសរបស់នាងកាឡិគោធា)។
ជីវិតស្តុកស្តម្ភ៖ មុននឹងសាងភ្នួស ព្រះអង្គមានសេចក្តីសុខក្នុងរាជសម្បត្តិយ៉ាងខ្លាំង។ ទ្រង់មានប្រាសាទ ៣ សម្រាប់ផ្លាស់ប្ដូរទៅតាមរដូវកាលទាំង ៣ មានស្រីស្នំក្រមការចោមរោមបំរើ និងរស់នៅក្នុងការការពារយ៉ាងតឹងរ៉ឹងពីសំណាក់យោធាទាំងក្នុង និងក្រៅព្រះរាជវាំង។ ទ្រង់ជាសេដ្ឋី និងជាក្សត្រដែលមានឥទ្ធិពលមួយអង្គ។
មូលហេតុនៃការសាងភ្នួស
ការយាងចូលកាន់ផ្នួសរបស់ព្រះភទ្ទិយៈ កើតឡើងតាមរយៈការបបួលរបស់ ព្រះអនុរុទ្ធ (ដែលជាព្រះញាតិ)។
នៅក្នុងសម័យនោះ ព្រះញាតិវង្សសាក្យៈបានព្រមព្រៀងគ្នាថា ត្រូវតែមានក្សត្រមួយអង្គក្នុងមួយត្រកូលចេញសាងភ្នួសតាមព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ព្រះអនុរុទ្ធត្រូវបានព្រះមាតាអនុញ្ញាតឱ្យសាងភ្នួស លុះត្រាតែអាចបបួល ព្រះបាទភទ្ទិយៈ ដែលជាមិត្តសម្លាញ់ទៅជាមួយបាន (ព្រោះព្រះមាតាគិតថា ព្រះភទ្ទិយៈដែលកំពុងជាប់ជំពាក់នឹងរាជសម្បត្តិខ្លាំង មិនអាចទៅរួចឡើយ)។
ប៉ុន្តែ ពេលព្រះអនុរុទ្ធទៅសម្របសម្រួល និងពន្យល់ពីទុក្ខធុរៈនៃការគ្រប់គ្រងរាជសម្បត្តិ ព្រះបាទភទ្ទិយៈក៏បានយល់ព្រម ដោយសុំពេលរៀបចំកិច្ចការរាជសម្បត្តិរយៈពេល ៧ ឆ្នាំ តែព្រះអនុរុទ្ធសុំបន្ថយរហូតសល់ត្រឹម ៧ ថ្ងៃ។
បន្ទាប់ពី ៧ ថ្ងៃកន្លងផុតទៅ ក្សត្រទាំង ៦ ព្រះអង្គ រួមមាន៖
ព្រះភទ្ទិយៈ ព្រះអនុរុទ្ធ ព្រះអានន្ទ ព្រះភគូ ព្រះកិម្ពិលៈព្រះទេវទត្ត ព្រមទាំងជាងកាត់សក់ម្នាក់ឈ្មោះ ឧបាលិ បានធ្វើដំណើរចាកចេញពីក្រុងកបិលវត្ថុ ទៅកាន់អនុបិយអម្ពវ័ន (ព្រៃស្វាយ) ក្នុងដែនមល្លៈ ហើយបានទូលសូមសាងភ្នួសក្នុងសំណាក់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។
ការសម្រេចធម៌ និងពាក្យឧទាន "អហោ សុខំ!"
បន្ទាប់ពីបានសាងភ្នួសមិនយូរប៉ុន្មាន ក្នុងវស្សានោះឯង ព្រះភទ្ទិយត្ថេរ បានខំប្រឹងប្រែងចម្រើនវិបស្សនាកម្មដ្ឋាន រហូតបានសម្រេចជា ព្រះអរហន្ត ព្រមដោយ វិជ្ជា ៣ (បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ, ចុតូបបាតញ្ញាណ, និង អាសវក្ខយញ្ញាណ)។
ក្រោយពីបានសម្រេចសោឡសកិច្ច (កិច្ចក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា) ហើយ ព្រះថេរៈតែងតែយាងទៅគង់នៅតាមគល់ឈើ ក្នុងព្រៃស្ងាត់ ឬក្នុងផ្ទះទទេ ហើយតែងតែឧទានពាក្យមួយឃ្លាឡើងញឹកញាប់ថា៖
"អហោ សុខំ! អហោ សុខំ!" (ឱ! សុខណាស់តើ! ឱ! សុខណាស់តើ!)
ភិក្ខុទាំងឡាយឮដូច្នោះ ក៏នាំគ្នាក្រាបទូលព្រះពុទ្ធអង្គថា ព្រះភទ្ទិយៈប្រហែលជានឹកគិតស្រណោះស្រឡាយសេចក្តីសុខកាលនៅជាស្តេច ទើបឧទានបែបនេះ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានហៅព្រះភទ្ទិយៈមកសាកសួរ ចំពោះមុខភិក្ខុសង្ឃ។ ព្រះភទ្ទិយៈបានក្រាបទូលបកស្រាយថា៖
កាលនៅជាគ្រហស្ថ៖ ទោះបីជាមានយោធាការពារយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គតែងតែមានសេចក្តីភ័យខ្លាច តក់ស្លុត រន្ធត់ ចំពោះសត្រូវ ឬអន្តរាយផ្សេងៗជានិច្ច ដេកមិនសូវលក់ឡើយ។
កាលជាបព្វជិត (លោកម្ចាស់ឥឡូវនេះ)៖ ទ្រង់រស់នៅម្នាក់ឯងក្នុងព្រៃ គ្មានទ្រព្យសម្បត្តិត្រូវយាមកម្បាំង គ្មានសេចក្តីភ័យខ្លាច គ្មានភាពតក់ស្លុត មានចិត្តស្ងប់ដូចជាសត្វម្រឹគ រស់នៅដោយសេចក្តីសុខស្រួលពិតប្រាកដ។ ហេតុនេះហើយទើបលោកឧទានថា "អហោ សុខំ!"។
ឋានៈឯតទគ្គៈ
ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ពីជាតិកំណើតដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ជាងក្សត្រទាំងពួងរបស់ព្រះថេរៈផង និងជ្រាបពីគុណធម៌ដ៏វិសេសនៃការលះបង់របស់លោកផង ទើបទ្រង់ប្រកាសលើកតម្កើងព្រះភទ្ទិយត្ថេរ ក្នុងទីបំផុតនៃបរិស័ទទាំងឡាយថា៖
"ភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ (ឧច្ចាកុលីនានំ) ជាងភិក្ខុទាំងឡាយ គឺភទ្ទិយកាឡិគោធាយបុត្ត នេះឯង។"
អតីតជាតិ (បុព្វកម្ម)
យោងតាមគម្ពីរអបទាន ក្នុងអតីតជាតិកាលពី មួយសែនកប្បមុន ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធព្រះនាម បទុមុត្តរៈ ព្រះភទ្ទិយៈបានកើតជាសេដ្ឋីម្នាក់។ លោកបានឃើញព្រះពុទ្ធទ្រង់តាំងភិក្ខុមួយអង្គទុកក្នុងតំណែង ឯតទគ្គៈ ខាងមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ លោកក៏មានចិត្តជ្រហរជ្រះថ្លា ខ្លាំង ក៏បានធ្វើមហាទានពេញមួយសប្តាហ៍ ហើយបានប្រាថ្នាចង់បានតំណែងនោះក្នុងអនាគតកាល។
ចុងក្រោយ លោកបានមកបំពេញបារមីបន្ថែមទៀតក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធ កស្សបៈ ដោយបានបរិច្ចាគទាន និងកសាងវត្តអារាម មុននឹងមកសម្រេចបំណងប្រាថ្នាទាំងស្រុងក្នុងសម័យព្រះសមណគោតមបរមគ្រូនៃយើងនេះ។
