[១៤] បធានសូត្រ
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បធាន (សេចក្តីព្យាយាម) នេះមាន ៤ យ៉ាង។ បធានទាំង ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ។ គឺ សំវរប្បធាន ១ បហានប្បធាន ១ ភាវនាបធាន ១ អនុរក្ខនាបធាន ១។
១. សំវរប្បធាន (សេចក្តីព្យាយាមសង្រួម)៖
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ឃើញរូបដោយភ្នែកហើយ មិនបានកាន់យកនូវនិមិត្ត (រូបរាងសណ្ឋាន) មិនបានកាន់យកនូវអនុព្យញ្ជនៈ (ចំណុចល្អិតៗដែលនាំឱ្យកើតកិលេស)។ អភិជ្ឈានិងទោមនស្ស ជាអកុសលធម៌ដ៏លាមក គប្បីគ្របសង្កត់នូវបុគ្គលដែលមិនបានសង្រួមនូវ ចក្ខុន្រ្ទិយ (ភ្នែក) នុ៎ះ ព្រោះហេតុមិនបានសង្រួមនូវចក្ខុន្ទ្រិយណា ក៏ប្រតិបត្តិដើម្បី សង្រួមនូវចក្ខុន្ទ្រិយ នោះ រក្សានូវចក្ខុន្រ្ទិយ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងចក្ខុន្រ្ទិយ។ ឮសំឡេងដោយត្រចៀក (សោតិន្រ្ទិយ)... ធុំក្លិនដោយច្រមុះ (ឃានិន្រ្ទិយ)... ជញ្ជាបរសដោយអណ្តាត (ជិវ្ហិន្រ្ទិយ)... ពាល់ត្រូវនូវផ្សព្វដោយកាយ (កាយិន្រ្ទិយ)... ដឹងនូវធម្មារម្មណ៍ដោយចិត្ត (មនិន្រ្ទិយ) មិនបានកាន់យកនូវនិមិត្ត មិនបានកាន់យកនូវអនុព្យញ្ជនៈ អភិជ្ឈានិងទោមនស្ស ជាអកុសលធម៌ដ៏លាមក គប្បីគ្របសង្កត់នូវបុគ្គលដែលមិនបានសង្រួមនូវមនិន្រ្ទិយនុ៎ះ ព្រោះហេតុមិនបានសង្រួមនូវមនិន្រ្ទិយណា ក៏ប្រតិបត្តិដើម្បី សង្រួមនូវមនិន្រ្ទិយ នោះ រក្សានូវមនិន្ទ្រិយ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងមនិន្ទ្រិយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា សំវរប្បធាន។
២. បហានប្បធាន (សេចក្តីព្យាយាមលះបង់)៖
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ មិនបានតាំងចិត្តទទួល ខំលះបង់ បន្ទោបង់ ធ្វើឱ្យអស់ទៅ ឱ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាស នូវកាមវិតក្កៈដែលកើតឡើងហើយ ព្យាបាទវិតក្កៈដែលកើតឡើងហើយ វិហឹសាវិតក្កៈដែលកើតឡើងហើយ... មិនបានតាំងចិត្តទទួល ខំលះបង់ បន្ទោបង់ ធ្វើឱ្យអស់ទៅ ឱ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាសនូវ អកុសលធម៌ដ៏លាមក ដែលកើតឡើងហើយកើតឡើងហើយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា បហានប្បធាន។
៣. ភាវនាបធាន (សេចក្តីព្យាយាមចម្រើន)៖
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ចម្រើននូវសត្តពោជ្ឈង្គ ៧ គឺ៖
សតិសម្ពោជ្ឈង្គ (សេចក្តីរលឹក)
ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ (ការជ្រើសរើសធម៌)
វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គ (សេចក្តីព្យាយាម)
បីតិសម្ពោជ្ឈង្គ (សេចក្តីឆ្អែតចិត្ត)
បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គ (សេចក្តីស្ងប់កាយស្ងប់ចិត្ត)
សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គ (ការតាំងចិត្តមាំ)
ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ (ការតាំងចិត្តកណ្តាល)
ដែលអាស្រ័យនូវសេចក្តីស្ងាត់ អាស្រ័យនូវការប្រាសចាកតម្រេក អាស្រ័យនូវសេចក្តីរលត់ មានកិរិយាបង្អោនទៅដើម្បីលះបង់។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា ភាវនាបធាន។
៤. អនុរក្ខនាបធាន (សេចក្តីព្យាយាមរក្សាទុក)៖
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ រក្សាទុកនូវសមាធិនិមិត្តដ៏ល្អ ដែលកើតឡើងហើយ គឺ៖
អដ្ឋិកសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់នូវរាងឆ្អឹង)
បុឡវភសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់នូវអសុភមានគំនរដង្កូវ)
វិនីលកសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់នូវអសុភមានសម្បុរខៀវ)
វិបុព្វកសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់នូវអសុភមានខ្ទុះហូរចេញ)
វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់នូវអសុភដាច់ពាក់កណ្តាល)
ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់នូវអសុភហើមប៉ោង)[1]
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា អនុរក្ខនាបធាន។
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បធាន មាន ៤ យ៉ាងប៉ុណ្ណេះឯង។
‘‘សំវរោ ច បហានញ្ច, ភាវនា អនុរក្ខណា;
ឯតេ បធានា ចត្តារោ, ទេសិតាទិច្ចពន្ធុនា;
យេហិ ភិក្ខុ ឥធាតាបី, ខយំ ទុក្ខស្ស បាបុណេ’’តិ។
សំវរប្បធាន ១ បហានប្បធាន ១ ភាវនាបធាន ១ អនុរក្ខនាបធាន ១ បធានទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ព្រះពុទ្ធជាផៅពង្សនៃព្រះអាទិត្យ ទ្រង់សម្តែងហើយ ដែលភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ មានព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស បានដល់នូវអរហត្ត ជាធម៌អស់ទៅនៃទុក្ខ។
[1] សំដៅយកអសុភទាំង ១០ ដែលមានពិស្តារក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ (អដ្ឋកថា)
